غم ِ اندیشه

یک رج عشق

2011-08-15T17:42:00.000-07:00

یک رج عشق

فوتبال | جامعه | سیاست

2011-06-25T16:24:00.000-07:00

فوتبال | جامعه | سیاست

2011-04-15T17:40:00.000-07:00

رَفته نوشت.

از راه و رَفته و رفتار

2010-12-31T09:33:00.000-08:00

نوشته های من در ایالات متحده - اگر باشند- اینجا هستند.

One-Word Paradox

2010-08-07T08:59:00.000-07:00

*Solitude، مفهوم غریبی است... پارادوکس گونه ای است تک کلمه ای، یا دقیق تر که بگویم؛ **Self-Refuting Idea ای است تک کلمه ای: Solitude، این خلوت و با آدمها نبودن ِ ارزشمند، اگر آدمها نباشند ضد ارزش خواهد شد.

وجه بدیهی این معنا آنکه، حتماً باید باشند آدمهایی که نبودنشان را به بودنشان ترجیح دهی؛ تا به تبع آن تنهایی را برگزینی. اما وجهِ پارادوکس گونه ی این معنا آن که، اگر همین آدمهای دوست نداشتنی نباشند، هر چه قدر هم که مفتونِ تنهایی و خلوت باشی، Solitude ات بدل می شود به ***Loneliness ای جنون آور.

در Solitude، در عین اینکه از آدمها کناره گرفته ای، خیالت راحت است که آدمها -با تمام رذالت و هرزگیشان- حضور دارند. خیالت راحت است که رویِ کره ی زمین آدم هست. نه به خاطر این که از خدمات آنها بهره مند می شوی... صرفاً به خاطر اینکه نفس می کشند.

اما اگر کره ی زمین خالی از همین آدمها شود، Solitude ات دیگر خلوتی دوست داشتنی نیست، که Loneliness ای خواهد شد کشنده.

خلاصه اینکه فرقِ بسیار است میانِ آدم ِ تنها بودن، و تنها آدم بودن.

***

این Loneliness جنون آور، در فیلم I am Legend، با نقش آفرینی خیره کننده ی Will Smith و موسیقی شاهکار James Newton Howard تصویر شده است. آنجا که کره ی زمین خالی از آدمهاست و معدود ساکنان آن را آدمخوارها تشکیل می دهند، Will Smith شب را با شوق اینکه فردا به مانکن بی جان سلام خواهد کرد صبح میکند.

سکانس ابتدایی Vanilla Sky هم به این مفهوم گوشه می زند. آنجایی که Tom Cruise، خیابانهای شلوغ نیویورک را خالی از آدمها می بیند و جنون آسا شروع به دویدن می کند، روان شناس می گوید:

I suppose the empty street meant loneliness.

پ . ن: با پوزش از محضر اطهر زبان فارسی؛ این متن را به انگلیسی خواهم نوشت.

*Solitude: When you are alone, especially when this is what you enjoy.

**Self-refuting ideas are ideas or statements whose falsehood is a logical consequence of the act or situation of holding them to be true.
***Loneliness: State of being unhappy because you are alone or do not have anyone to talk to.

اعلیحضرتی که تو باشی...

2010-07-30T01:30:00.000-07:00

خاطراتِ سیاسی فرّخ (معتصم السلطنه)، چاپ 1347، صفحات 382 و 383:

فردای آن روز اعلیحضرت فقید [رضا شاه] به فریمان حرکت کردند و عده ای از رجال و هیأت دولت نیز در التزام رکاب بودند. آنچه که یادم مانده، آقایان عبارت بودند از ذکاءالملک فروغی، امیر شوکت الملک علم، سپهبد امیر احمدی، ادیب السلطنه سمیعی، شکوه الملک و عده ای دیگر...

و اما ماجرایی که پیش آمد و بخیر گذشت!

در میدان شهر فریمان در حدود پانصد تن از معاریف و متنفذین خراسان جمع شده بودند. نایب التولیه (مرحوم اسدی) نیز آماده ی گزارش بود و اعلیحضرت فقید نیز پیشاپیش ما به طرف میدان حرکت می کردند. در این هنگام در میان احساساتِ مردم فریمان، مرحوم اسدی شروع به عرض خیر مقدم کرد و سکوتی آمیخته با احترام نیز فضای میدان را فرا گرفت. شاه همچنان به عرایض او گوش می کردند که ناگهان زنبور درشتی از لایِ درختهای میدان به پرواز درآمد و لحظه ای روی سر ما چرخید و بعد ناگهان روی گردنِ اعلیحضرت فقید نشست، شاه دست برد که زنبور را بگیرد و دور کند اما دیگر کار از کار گذشته بود و زنبور نیش دردناکی به پشت گردن شاه فقید فرو کرده بود. شاه فریاد زد:

- آی بر پدر فریمان لعنت...

و به دنبال این حادثه، سخنرانی اسدی قطع شد و حضار سراسیمه شدند. ما نیز به دست و پا افتادیم، در این هنگام مرحوم سپهبد امیر احمدی که همیشه یک جعبه محتوی دارو به همراه خویش در سفر و حضر می کشید فوراً در جعبه را باز کرد و از آن میان آمونیاک و پنبه را بیرون آورد و مشغول کار شد، ولی گویا این آمونیاک از بس مانده بود خاصیتش را از دست داده بود. شاه در حالیکه پشت گردنش را می مالید خطاب به سپهبد امیر احمدی فرمود:

- این آمونیاکِ تو هم که نه بو دارد و نه خاصیت.

چاره ای نبود. هر طوری بود فوراً طبیب محل را حاضر کردند و طبیب مشغول پانسمان گردن شاه شد و ظاهراً ناراحتی ها اندکی برطرف شد اما شاه در حالی که همچنان می گفتند «آی بر پدر فریمان لعنت...» از میدان دور شدند و سخنرانی مرحوم اسدی هم ناتمام ماند.

از سگ نوشته ها*

2010-07-27T10:14:00.000-07:00

من بيشتر از آنکه با انسانها رابطه داشته باشم، با سگها محشور بوده ام. با اسبها هم همينطور، ولي نه به اندازه ي سگها. معتقدم که سگها با سایر حيوانات فرق دارند؛ بدين سان که هر سگ براي خودش يک کاراکتر بخصوص دارد: سگ متين، سگ شرور، سگ هرزه، سگ با وقار، سگ آينده نگر، سگ سخت کوش، سگ تنبل، سگ شوخ، سگ جدي...

حتی فکر مي کنم که هر سگ به یک ایدئولوژی باورمند است: سگ سوسياليست، سگ معتقد به مکتب شيکاگو، سگ اگزيستانسياليست، سگ نيهيليست، سگ آنارشسیت، سگ اپيکوريست...

اما فارغ از اين که هر سگ چه کاراکتري دارد يا به چه ایدئولوژی ای باورمند است، همه ي آنها در دوران کودکي يک ويژگي مشترک دارند: نگاه پرسشگر. سگها هنگامي که کودکند، با نگاهشان پُرسش ميکنند، و واي به آن زماني که بداني درباره ي چه پُرسش مي کنند. بدتر از آن، واي به آن زماني که فکر کني پُرسش آنها منطقي است و بدون جواب.

اين ويژگي، اتفاقا در انسانها نيز، در دوران کودکي وجود دارد: کودکِ انسان، فارغ از اينکه در آينده داراي چه کاراکتري خواهد شد، با نگاهش پرسش مي کند.

... و بهترين پاسخ، چه براي بچه ي انسان و چه براي بچه ي سگ، يک جمله است: "بچه ها بايد نسبت به آدم بزرگها گذشت داشته باشند."

*این متن، تکه ای است از مجموعه ی "سگ نوشته ها"؛ که شرحی است بر احوالات دو سگِ نویسنده - سزار و چرچیل.

*!Domino

2010-07-23T02:10:00.000-07:00

[...] کامپیوتر به بانکدار هشدار می دهد، بانکدار سفیر را خبر می کند، سفیر با ژنرال ناهار می خورد، ژنرال رئیس جمهور را احضار می کند، رئیس جمهور به وزیر اطلاع می دهد، وزیر مدیرکل را تهدید می کند، مدیرکل به مدیر می توپد، مدیر به مسئول بخش تشَر می زند، مسئول کارمند را مورد بازخواست قرار می دهد، کارمند به کارگر بی حرمتی می کند، کارگر با زنش بَدقِلِقی می کند، زن بچه را کتک می زند، و بچه سگ را لگد می زند.**

***

*زمانی که یکی از شرکت کنندگانِ بازی Dominoes برنده می شود، فریاد می زند "!Domino"

**Eduardo Galeano، برگردان رامین شهروند، کتاب جمعه، 9 اسفند 1358

Air on G string باخ و میزانسن خودآگاه

2010-07-22T09:27:00.000-07:00

باخ را دوست دارم، بسیار. اُعجوبه ایست. موسیقی اش، در یک آن هم شاد است، هم غمناک. هم متوازن است، هم آشوبگر. فُرم و کنترپوان های (Counterpoint) به کار رفته در ملودی ها و هارمونی هایش، او را یگانه می کند. باخ یگانه است و بزرگان از وی تقلید کرده اند: موتزارت، هایدن، برامس...

در میان شاهکارهای باخ، یکی هست به نام Air on G string که هر زمان می شنومش، خودآگاه یک میزانسِن در ذهنم برپا می شود:

کتابخانه ای قدیمی، پُر از کتابهای قطور و خالی از کتابخوان. ساعت 10 شب. نور سَبُکی فضای کتابخانه که اندکی غبار آلود هم هست را در برگرفته. کتابها لمس می شوند و به میزی که نور ملایم چراغ مطالعه ای شبیه کرم شبتاب روی آن پخش شده است منتقل می شوند.

می دانم که این میزانسن از کجا آمده است. از یکی شاهکارهای دهه ی 90 سینما: هفت ِ فینچر. آنجا که مورگان فریمن، فروتنانه و با تومأنینه، در کتابخانه ای اینچنین به دنبال سورس ِ قتل ها میگردد: افسانه های کانتربری چاوسِر را برمیدارد، کمدی الهی دانته ورق می زند و از نقشه ی دوزخ آن کُپی میگیرد.

این میزانسن لیاقت Air on G string باخ را دارد؛ من هم با این موضوع که هر وقت Air on G string را می شنوم این میزانسن در ذهنم بر پا میشود، هیچ مشکلی ندارم.

***

بار آخری که هفت را دوره میکردم، فکر کردم که این دیوید فینچر ِجانور حتما یک دلیلی داشته که Air on G string باخ را برای آن نما از فیلم انتخاب کرده. پس چگونگی آفرینش Air on G string را جُستم:

"در سال 1717 از طرف دربار پرنس Leopold که در 30 کیلومتری شمال شهر لایپزیک قرار داشت یک پیشنهاد کاری به باخ میشود و از آنجایی که باخ تا قبل از این در کنار خاندان دوک ویلهم آگوست به کار موسیقی مشغول بود و رضایتی از این شغل نداشت خیلی زود این پیشنهاد را می پذیرد. بخصوص که در آخرین روزهای کاری باخ در کنار این خاندان، دوک رهبری ارکستر بزرگ خود را به شخص دیگری بنام ارنست گوستوس داده بود.

بالاخره پس از کشمکش های زیاد باخ توانست کار قبلی را رها و به دربار Leopold برود. این تغییر شغل تغییرات زیادی در زندگی او بوجود آورد؛ اول اینکه بتدریج از موسیقی کلیسا دور شد و دوم اینکه کار رهبری ارکستر برای او درآمد بیشتری به همراه داشت، چیزی که او همیشه دنبالش بود."

لذا Air on G string، اولین انعکاس جدائی باخ از کلیساست. مجالی است برای او تا نبوغش را که پیش از آن زیر سقف کلیسای کاتولیک پرواز میکرد، زیر سقف آسمان پرواز دهد. Air on G string در عِین اینکه جوهر کاتولیک دارد، از آن رهاست.

این را بنِگارید به کمک گرفتن مورگان فریمن از آثار کاتولیک برای کشفِ راز قتلها: تاریخ کاتولیسیزیم. برزخ دانته.

آداجیوی آلبینونی و میزانسن ِ ناخودآگاه

2010-07-19T11:07:00.000-07:00

***

در میان قطعات برجسته ی کلاسیک، Adagio in G minor از آلبینونی، برای من "یک طوری" است: این طور که هر وقت می شنومش، ناخودآگاه یک میزانسن در ذهنم بر پا می شود:

صحنه با زمینه ی تاریک... ماه در بالا و سمت چپ به همراه نور ملایمی از آن که صحنه را سُرمه ای کرده. درختِ سفید و بدون برگی در سمتِ راست صحنه... یک بالرین با لباس و صورت سفید، با انتظار ِآمیخته با نگرانی به آسمان نگاه میکند و روی پنجه به این طرف و آن طرف می رود؛ انگار که دنبالِ چیزی می گردد، یا منتظر ِ یک صدا یا نشانه است. ضرب آهنگ نگرانی و به تبع ِ آن حرکتِ بالرین با ملودیِ Adagio هماهنگ است. چشمهایِ بالرین، نگرانی و انتظار را منعکس می کنند؛ و سایه ی چشمها طوری است که این نگرانی و انتظار را پررنگتر می کند. حرکتِ سر و دستهای بالرین، تعیین کننده است.

این شاید یک نما از میزانسن ِ ناخودآگاهِ من هنگام شنیدن آداجیوی آلبینونی باشد، با این اشکالِ بزرگ که به نظرم خیلی virgin است. دو دِلَم که درنیمه ی موزیک و کُنترپُوان اصلی، قبل از صعودِ دوباره ی ارکستر ویولن، یک بالرین ِ دیگر به صحنه اضافه بشود یا نه. نمی دانم که در پایان قطعه بالرین چه می کند: دستهایش را روی صورت می گذارد و نا اُمید می نشیند، یا از پی ِ بالرین ِ دیگر با حرکت آهسته می دود و در حالی که دست به سوی وی دراز کرده به او نمی رسد.

فوتبال و این مردم دوست داشتنی

2010-07-12T11:15:00.000-07:00

***

فینال جام جهانی 2010؛ بازیکن نارنجی با کفِ پایش بالای رانِ بازیکن سرمه ای را نشانه می رود و روی آن فرود می آید. شاید لگدی به این قدرت و دقت را در ستیز میان بزهای کوهی در فصل جفت گیری هم نتوان سراغ گرفت. داور واردِ صحنه می شود، و چنان قیافه ای میگیرد که پنداری در حال یاری رساندن به انیشتین در کشف نسبیت خاص است.

از بازیکنان تصاویر کلوز آپ گرفته می شود؛ به مثابه ی قهرمانان بشریت: آنها که واکسن آبله یا آنتی بیوتیک را کشف کرده اند.

***

کمی بعد، در خیابانم. این ساعت از شب، آن هم شبی که فردایش نیمه تعطیل است، قاعدتاً فرمانیه و نیاوران سوزن انداز نیست. اما امشب فرق دارد. امشب فرمانیه و نیاوران مال من است و دلم از قشنگی آنها غنج می زند: نه کِلاج، نه ترمز، نه دنده عوض کردن های پیاپی، و نه ماشینهایی که نیمه شب دوبله-سوبله پارک کرده اند برای بستنی خوردن، از هیچ کدام خبری نیست: مردم فوتبال نگاه می کنند.

***

مردم فوتبال نگاه می کنند: کارگر، استاد دانشگاه، قصّاب، هنرمند، دزد، مالباخته، بیکار، پولدار، بسیجی، جنبش سبزی، پیر، جوان، کودک، مرد و زن همه در یک چیز مشترکند: فوتبال نگاه می کنند. 22 اروپایی زیر توپ می زنند و مردم در ایران، افغانستان، کامبوج، بنگلادش، کنگو، اریتره و هائیتی به آنها نگاه میکنند... نگاه میکنند که آنها چگونه آب دهان خود را روی چمن پرتاب میکنند... نگاه می کنند و دلشان می تپد.

***

من، هم فوتبال را دوست دارم و هم مردمی را که فوتبال دوست دارند. چون آن زمانهایی که فوتبالِ مهمّی هست، می توانم قشنگیِ خیابانهای تهران را درک کنم.

*صدای ابتدای این متن از فیلم مادر، اثر علی حاتمی است.

قضیه، شکل اول... شکل دوم*

2010-07-08T01:37:00.000-07:00

قضیه، شکل اول...

يک بار شش سالم که بود تو کتابی به اسم قصه‌های واقعی -که درباره‌ی جنگل بکر نوشته شده بود- تصوير محشری ديدم از يک مار بوآ که داشت حيوانی را می‌بلعيد. آن تصوير يک چنين چيزی بود:

تو کتاب آمده بود که: «مارهای بوآ شکارشان را همين جور درسته قورت می‌دهند. بی اين که بجوندش. بعد ديگر نمی‌توانند از جا بجنبند و تمام شش ماهی را که هضمش طول می‌کشد می‌گيرند می‌خوابند».

اين را که خواندم، راجع به چيزهايی که تو جنگل اتفاق می‌افتد کلی فکر کردم و دست آخر توانستم با يک مداد رنگی اولين نقاشيم را از کار درآرم. يعنی نقاشی شماره‌ی يکم را که اين جوری بود:

شاهکارم را نشان بزرگ‌تر ها دادم و پرسيدم از ديدنش ترس‌تان بر می‌دارد؟
جوابم دادند: -چرا کلاه بايد آدم را بترساند؟

نقاشی من کلاه نبود، يک مار بوآ بود که داشت يک فيل را هضم می‌کرد. آن وقت برای فهم بزرگ‌ترها برداشتم توی شکم بوآ را کشيدم. آخر هميشه بايد به آن‌ها توضيحات داد. نقاشی دومم اين جوری بود:

بزرگ‌ترها بم گفتند کشيدن مار بوآی باز يا بسته را بگذارم کنار و عوضش حواسم را بيش‌تر جمع جغرافی و تاريخ و حساب و دستور زبان کنم. و اين جوری شد که تو شش سالگی دور کار ظريف نقاشی را قلم گرفتم. از اين که نقاشی شماره‌ی يک و نقاشی شماره‌ی دو ام يخ‌شان نگرفت دلسرد شده بودم. بزرگ‌ترها اگر به خودشان باشد هيچ وقت نمی‌توانند از چيزی سر درآرند. برای بچه‌ها هم خسته کننده است که همين جور مدام هر چيزی را به آن‌ها توضيح بدهند.

ناچار شدم برای خودم کار ديگری پيدا کنم و اين بود که رفتم خلبانی ياد گرفتم. بگويی نگويی تا حالا به همه جای دنيا پرواز کرده ام و راستی راستی جغرافی خيلی بم خدمت کرده. می‌توانم به يک نظر چين و آريزونا را از هم تميز بدهم. اگر آدم تو دل شب سرگردان شده باشد جغرافی خيلی به دادش می‌رسد.

از اين راه است که من تو زندگيم با گروه گروه آدم‌های حسابی برخورد داشته‌ام. پيش خيلی از بزرگ‌ترها زندگی کرده‌ام و آن‌ها را از خيلی نزديک ديده‌ام گيرم اين موضوع باعث نشده در باره‌ی آن‌ها عقيده‌ی بهتری پيدا کنم.

هر وقت يکی‌شان را گير آورده‌ام که يک خرده روشن بين به نظرم آمده با نقاشی شماره‌ی يکم که هنوز هم دارمش محکش زده‌ام ببينم راستی راستی چيزی بارش هست يا نه. اما او هم طبق معمول در جوابم در آمده که: «اين يک کلاه است». آن وقت ديگر من هم نه از مارهای بوآ باش اختلاط کرده‌ام نه از جنگل‌های بکر دست نخورده نه از ستاره‌ها. خودم را تا حد او آورده‌ام پايين و باش از بريج و گلف و سياست و انواع کرات حرف زده‌ام. او هم از اين که با يک چنين شخص معقولی آشنايی به هم رسانده سخت خوش‌وقت شده.

شازده کوچولو، آنتوان دو سن‌تگزوپه‌ری، احمد شاملو

برداشت از shamlou.org

***

قضیه، شکل دوم...

امروز اما، در این منطقه از سیاره ی هفتم داستان وارونه است. وقتی به آدم بزرگها (مخصوصاً آنهایی که حسابی ترند) تصویر یک کلاه را نشان میدهی میگویند: "این يک مار بوآست که دارد يک فيل را هضم میکند." اگر هم قوه ی تخیّلشان این قدر قوی نباشد، بازهم هزار جور شامورتی بازی میکنند تا قانع ات کنند که آن تصویر، تصویر هر چیزی هست به جز کلاه.

قضیه، چه در شکل اول و چه در شکل دوم، این است که "پیش آدمها احساس تنهایی میکنی".

* عنوان فیلمی از عباس کیارستمی

دیالکتیک ِ بالین

2010-05-30T23:36:00.000-07:00

زن: چراغو خاموش کردی چرا؟

مرد: بخوابیم دیگه.

زن: آخه چرا تاریکی؟

مرد: به خاطر صاحبخونه.

زن: تو حتماً باید بترسی از کسی؟ اول از همسایه ها حالا از صاحبخونه؟

مرد: من یه چراغ دستی دارم، همونو روشن می کنم. می خوای بخواه، می خوای نخواه.

زن: روشن باشه هر چی باشه.

مرد: می ذارمش این پائین.

زن: روشن باشه هر جا باشه.

مرد: حیفه که عمر چراغ تموم بشه، خاموش اش کنیم.

زن: چه فایده اگه روشن نباشه. حالا می خوای چه کار کنی؟

مرد: چه کار کنم؟

از "خشت و آینه" ی ابراهیم گلستان

دو خط از ادبیات جهان

2010-05-23T07:02:00.000-07:00

استبان گفت: قسم به روح مادرمان که تو را می کشم.

فرولا فریاد زد: نفرین به تو استبان. امیدوارم همیشه تنها بمانی!

از خانه ی ارواح، ایزابل آلنده، ترجمه ی حشمت کامرانی

همین دو خط کفایت می کند تا دریابیم:

1- استبان و فرولا خواهر و برادرند.

2- برادر برای تأکید بر کشتن خواهرش، وجه اشتراکشان (مادرشان) را قسم می خورد. (هنوز دوستش دارد؟)

3- نفرین خواهر در واقع همان عینی شده ی قسم برادر برای کشتن اوست: برادری که خواهرش را بکشد، دیگر خواهر ندارد و شاید برای همیشه تنها بماند.

اینها همه در همان دو خط بود. موارد 2 و 3 هر چه قدر هم که مبسوط بیان شوند، باز هم نخواهند توانست که احساس و اتمسفر حاکم را به خوبی همان دو خط بیان کنند.

پیش بینی: ایزابل آلنده تا چند سال دیگر نوبل ادبیات را خواهد برد.

زیبایی شناسی ِ تن

2010-05-20T12:41:00.000-07:00

من حالا عقیده پیدا کرده ام که رمز اصلی تناسب اندام و زیبایی انسان، چه مرد و چه زن، در اندازه ی گردن اوست. اگر گردن آدم بلند باشد، چند نتیجه حاصل می شود، از جمله تناسب وزن با قد، نوعی رعنایی در رفتار، استعداد نگاه کردن در چشم دیگران، چابکی تیره ی پشت و بلندی قدم، و روی هم رفته نوعی شادی و شنگولی در حرکات و سکنات که به مهارت در ورزش و علاقه به رقص منجر می شود، حال آنکه گردن کوتاه ابتلائات عدیده ای را در ظاهر و باطن موجب می گردد که هر کدام به تنهایی کافی است تا انسان را از حیّز زندگانی مقرون به هنر و خلاقیت بیندازد و در معرض تاخت و تاز یک ذهن مغشوش و مشوش قرار دهد. - برگرفته از بیلی باتگیت، ای. ال. دکتروف، نجف دریابندری

پ. ن: حافظ نیز معتقد است که؛ گناهِ چشم سياه تو بود و گردنِ دلخواه، كه من چو آهوي وحشي ز آدمي برميدم.

برای صدای بی سر و صدای زبان مادری

2010-05-19T03:52:00.000-07:00

چه روزهایی که رویِ بالِ صدایِ تو، دل خوش کردم به اینکه زبان مادریِ من نیز "اُپرا پذیر" است... و چه شبهایی که افسوس خوردم که نمی توانم اُپرابازهای اروپایی را بنشانم در متروپلیتن نیویورک تا تِنور و باریتونِ تو را بشنوند، شاید که دلخوشی ام را باور کنند.

صدای بی سر و صدای زبان مادری... جان ِ مریم بمان!

Last Code That Can Be Revealed

2010-05-16T12:12:00.000-07:00

رؤیای جان لنون برای برقراری صلحی پایدار در جهان هرگز محقق نخواهد شد- حداقل تا آنگاه که انسان روی کره ی زمین است. پنداری خودش هم خبر دارد که با You may say I'm a dreamer تمام می کند.

***

ماکیاوللی، تاریخ آینده ی جهان را نوشته است- چون شهریار و گفتارهایش زیر بالش همه ی سیاستمداران جهان بوده و خواهد بود. رؤیای جان لنون هرگز محقق نخواهد شد، چون ماکیاوللی در شهریارش نخ می دهد: " [...] کورش می بایست پارسیان را از پادشاهی ِ مادها ناخشنود یابد و مادها نیز از به سر بردن در صلح دراز نرم و زنانه گشته باشند. [...]"

پس اگر فرض کنیم که همه ی کشورهای جهان با هم دوست باشند و بلوک شرق و غربی هم نباشد که جنگ جهانی ای میانشان در بگیرد، بازهم صلح پایدار نخواهیم داشت: این قدرتمندترین کشور است که حتماً جنگی را آغاز خواهد کرد.

قدرتمندترین کشور نه به نفت نیاز دارد و نه به قدرتِ بیشتر، چون اصولاً قدرتمندترین هست. قدرتمندترین کشور هزینه میکند، کشته میدهد و انگِ ضد صلح بودن را به جان می خرد، فقط برای اینکه بتواند جنگ کند: قدرتمندترین کشور از این هراس دارد که مبادا مردانش مانند مادها از به سر بردن در صلح دراز نرم و زنانه شوند و کورشی پیدا شود که شکستشان دهد.

***

نیچه میگوید که صلح، راحت باش ِ میان دو جنگ است.

From The Code of Mine- 10

2010-05-04T08:22:00.000-07:00

شناخت ما از دیگران به دو تصویر از آنها محدود می شود:

تصویری که ما دوست داریم آنها را با آن بشناسیم.
تصویری که آنها دوست دارند با آن به ما شناسانده شوند.

From The Code of Mine- 9

2010-05-01T08:49:00.000-07:00

چرا نباید شبیه مردم بود؟

همین چند سال پیش بود که صندلی ِ جلوی تاکسی ها، محل ِ جلوس ِ دو نفر بود. معمولاً هم بر سر اینکه کدام نگونبختی میبایست روی ِ دنده یا ترمزدستی بنشیند بگو مگو یا شامورتی بازی میکردند. هرچه که بود، برای همه ی مردم کاملاً عادی بود که روی یک صندلی، آن هم صندلی جلو –که هنگام تصادف بیشترین خطر متوجه آن است- دو نفر بنشینند. "تک تکِ مردم" – حتی زنها و پولدارها- روی صندلی جلو چیک تو چیک مینشستند و مشکلی هم نبود چرا که "همه ی مردم" همین کار را میکردند؛ غافل از آنکه "همه ی مردم" مجموع همین "تک تکِ مردم" است.

خلاصه، اوضاع به همین منوال بود و مردم هم به گرمای آغوش یکدیگر عادت کرده بودند و کسی اعتراضی نمیکرد تا این که دولت از این همه مهربانی مردم تعجب کرد و عشقبازی روی صندلی جلویِ ماشین ِ در حالِ حرکت را ممنوع کرد. از آن به بعد تا امروز، محال است کسی حاضر شود که صندلی جلو را با دیگری تقسیم کند، چون اصولاً دیگر هیچکس این کار را نمی کند. تا دیروز آن کس که قرعه ی صندلی جلو به وی می افتاد نگونبخت بود، در حالیکه امروز خوشبخت است.

امروز هم داستان تفاوت چندانی نکرده است. امروز هم برای همه ی مردم –حتی زنها و پولدارها- کاملاً عادی است که سه نفری روی صندلی عقب تاکسی بنشینند. امروز هم بر سر اینکه کدام نگونبختی میبایست وسط و روی مِحور بنشیند شامورتی بازی می کنند. امروز هم هیچ کس با اینکه شانه اش به شانه ی دیگری مالیده شود، گرما یا بوی بدن دیگری را حس کند، پهلویش با آرنج دیگری نوازش شود، و مهمتر از همه، حریم ِ خصوصی ترین دارایی اش - که همان بدن اش است- مدام نقض شود مشکلی ندارد. امروز هم "تک تکِ مردم" عقب سه نفری سوار می شوند چرا که "همه ی مردم" همین کار را میکنند؛ غافل از آنکه "همه ی مردم" مجموع همین "تک تکِ مردم" است.

امروز هم مگر اینکه همان دولت به مردم لطفی کند و سه را به دو کاهش دهد. نگرانی آنجاست که مبادا بتوان این داستان را به اوضاع اواخر مملکت تعمیم داد: "ما اعتراض میکنیم، چون بقیه ی مردم اعتراض میکنند." یعنی اعتراضی که اصولاً میبایست ریشه در یک تحلیلِ حداقلی داشته باشد، از جنس همان "جلوی تاکسی دو نفر، عقب سه نفر"ی باشد که باید بدان اعتراض بشود و هیچ کس هم اعتراض نمیکند!

خُب... از آنجا که قیمت یک پیتزا 6000 تومان است، و من میتوانم با کمتر از یک ششم قیمت یک پیتزا از حریم ِ دوست داشتنی ترین دارایی ام –بدنم- محفاظت کنم، نباید شبیه مردم باشم: آقای راننده لطفاً برای بنده دو نفر حساب کنید.

پ. ن: متأسفانه هنگامی که "تعداد افراد در صف انتظار " تقسیم بر چهار، بزرگتر مساویِ تعداد تاکسی ها باشند، این کُد قابل اجرا نیست.

From The Code of Mine- 8

2010-04-30T02:36:00.000-07:00

چرا باید شبیه مردم بود؟

هر روز چند میلیون نفر از مردم جهان سوار هواپیما می شوند.

از آن چند میلیون نفر، چه تعداد واقعاً درک کرده اند که در حال پرواز در یک اتاق تمام فلزی هستند؟ چه تعداد از خود پرسیده اند که وزنِ آن اتاق شیکِ در حالِ پرواز چه قدر است (162 هزار کیلو)؟ چه تعداد درک کرده اند که هواپیما در چه ارتفاعی پرواز میکند (13700 متر) و سرعت آن چه قدر است (955 کیلومتر بر ساعت)؟ از آن چند میلیون نفر مسافر هواپیما، چه تعداد از خود می پرسند که اگر هواپیما با آن وزن و سرعت از آن ارتفاع سقوط کند، با چه اندازه ی حرکتی به زمین خواهد خورد، و اگر به زمین خورد، فلزهای صیقل داده شده ی آن اتاق شیک، چه بر سرِ آن همه گوشت ِ لُخم خواهند آورد؟ اینها سوالاتی هستند که احتمالاً مسافرین هواپیماهایی که سقوط کرده اند چند ثانیه قبل از سقوط از خود پرسیده اند، و آن لحظه ی آخر به این نتیجه رسیده اند که: عجب خریتی کردیم!

نکته اینجاست: اگر آن چند میلیون نفر مسافر ِ هر روزه ی هواپیما ارقام بالا را درک کنند، هر چه قدر هم برایشان از معنای ناچیز بودن احتمال سقوط هواپیما صحبت کنی، تعداد زیادی از آنها دیگر سوار هواپیما نخواهند شد. شاید از آن پس مسافرینِ هواپیما تنها فیزیکدانانی باشند که هم معنایِ واقعیِ ارقام بالا را درک کرده اند و هم معنای آمار و احتمال را.

اما از آنجا که مردم خبر ندارند، سوار هواپیما می شوند. "هر کسی" سوار هواپیما میشود؛ چون "بقیه ی مردم" سوارِ هواپیما میشوند، غافل از اینکه "بقیه ی مردم" مجموع همان "هر کس" هاست.

خُب... از آنجا که من باید هر از چند گاهی سوار هواپیما بشوم، باید شبیه مردم باشم.

* ارقام نمونه مربوط به بوئینگ 747 می باشند.

From The Code of Mine- 7

2010-04-29T01:37:00.000-07:00

Death is the best motive for living life to the full.

From The Code of Mine- 6

2010-04-27T06:58:00.000-07:00

در یک مجلس ترحیم:

"احمق" می گریست؛ و غُصه می خورد که به مرحوم سخت میگذرد،

"خودخواه" می گریست؛ که از خدمات مادی یا معنوی ِ مرحوم محروم شده،

"حرامزاده" می گریست؛ و یاد ِ گرفتاری های خودش افتاده بود،

"خودشیفته" می گریست؛ و افسوس می خورد که کاش زمانی که مرحوم زنده بود به وی محبت میکرد، حالی از او می پرسید، یا حداقل به او بدی نمیکرد،

"فرومایه" می گریست؛ چون دیگران می گریستند،

"آکِلِه" می گریست؛ تا جلب ِ توجه کند.

...

در آن مجلس ترحیم، جز "احمق"ها همگی برای خودشان می گریستند.

From The Code of Mine- 5

2010-04-25T05:52:00.000-07:00

فرض که اومدیم و برای اینکه به تریج قبای متخصصین علوم تربیتی برنخوره رضایت دادیم که در کنار نیمه ی ذاتی، نیمه ی دیگرِ ساختِ کاراکتر آدمیزاد اکتسابی است. باز هم چیزی عوض نخواهد شد؛ چه این دو "نیمه" فقط در لغت بار ِ برابر دارند. فرق است میان ِ این "نیمه"ی اکتسابی و آن "نیمه"ی ذاتی: "نیمه" ی اکتسابی تغییر میکند، و "نیمه" ی ذاتی نه.

نتیجه ی نخستین: هیچ کس عوض نمی شود.

From The Code of Mine- 4

2010-04-22T08:37:00.000-07:00

چیزی با عنوان "راز" وجود ندارد. آنچه که هست، "واقعیت پنهان" است.

From The Code of Mine- 3

2010-04-22T06:39:00.000-07:00

- What you need is a great, generous, gentle friend who can see you inside. Found it yet?

- Happily! See that cute punching bag hanging in the corner of my room?

From The Code of Mine- 2

2010-04-19T07:05:00.000-07:00

مِهر ورزیدن لزوماً نمودِ دوست داشتن یا عشق نیست.

نتیجه ی نخستین: گاه بی مِهری، عین ِ دوست داشتن یا عشق است.

From The Code of Mine- 1

2010-04-18T10:18:00.000-07:00

رعایت ادب لزوماً نمودِ اخلاق نیست.

نتیجه ی نخستین: گاه بی ادبی، اخلاقی ترین ِ کارهاست.

CARUSO

2010-04-16T03:57:00.000-07:00

انریکو کاروسو از بهترین خواننده های تِنور بود. در ناپل به دنیا آمد. زندگی را به او سخت گرفتند: در زادگاهش ایتالیا به او حسودی کردند، پس به امریکا رفت و جهان را از آنجا زیباتر کرد، به ناپل برگشت و همانجا مُرد. انریکو عاشق زنان بود؛ شوهردار و بی شوهرش فرقی نمی کرد. آخرین معشوقه اش، بیست سال از او جوان تر بود.

***

قطعه ی کاروسو، شرح خیالی آخرین مهرورزی انریکو کاروسو به معشوقه ی جوانش، لحظه ای پیش از مرگ است. این مهرورزی، شب هنگام و در هتلی در خلیج سورنتو، نزدیک زادگاهش ناپل اتفاق می افتد. لوچیو دالا این قطعه را در 1986 نوشت و به روح انریکو تقدیم کرد:

اینجا همانجایی است که دریا می‌درخشد در حالی که باد تندی می‌ورزد

روی تراس قدیمی روبروی خلیج سورنتو

مردی در آغوش می‌کشد دخترکی را پس از آن که گریسته بود

بعد از اینکه صدایش را صاف کرد دوباره آواز سر داد:

خیلی دوستت دارم، می‌دانی که خیلی دوستت دارم.

اینک عشقت به زنجیرم می‌کشد، که خون را در رگهایم به جوش می‌آورد. آیا فهمیده‌ای؟

نورهایی در وسط دریا دید، و به فکر شبهایی که در آمریکا بود افتاد

ولی آن نور فقط چراغ یک قایق بود و رد سفید پروانه‌اش در آب

احساس درد در موسیقی‌اش آشکار بود، که از پشت پیانو به گوش می‌رسید

ولی وقتی که دید ماه از پشت ابرها بیرون می‌آید

به نظرش رسید که حتی مرگ هم می‌تواند شیرین باشد

نگاهش را به چشمان دخترک دوخت، آن چشمهای سبز دریایی

و بعد ناخودآگاه اشکی از گونه‌اش جاری شد، و احساس کرد دیگر نفسش بر نمی‌آید:

خیلی دوستت دارم، می‌دانی که خیلی دوستت دارم.

اینک عشقت به زنجیرم می‌کشد، که خون را در رگهایم به جوش می‌آورد. آیا فهمیده‌ای؟

نیرویی که در آواز هست، هر نمایشی را دروغ می‌نمایاند

و با کمی دست‌کاری و ادا و اطوار می‌تواند به چیز دیگری تبدیل کند،

ولی دو چشمی که به تو نگاه می‌کنند، این‌گونه نزدیک، این‌گونه واقعی،

کلمات را از خاطر می‌برند، و افکارت را در هم می‌ریزند

همه چیز حقیر دیده می‌شود، حتی شب‌های آمریکا نیز کوچک به نظر می‌رسد

به عقب برمی‌گردی و زندگی‌ات را دوباره نگاه می‌کنی، در پشت رد پروانهٔ قایقی.

آری، این زندگی می‌گذرد و تمام می‌شود... و بعد دیگر به آن فکر نکرد

برعکس فکر می‌کرد راضی است و شاد، و دوباره آوازش را سر داد:

خیلی دوستت دارم، می‌دانی که خیلی دوستت دارم.

اینک عشقت به زنجیرم می‌کشد، که خون را در رگهایم به جوش می‌آورد. آیا فهمیده‌ای؟

خیلی دوستت دارم، می‌دانی که خیلی دوستت دارم.

اینک عشقت به زنجیرم می‌کشد، که خون را در رگهایم به جوش می‌آورد. آیا فهمیده‌ای؟

***

قطعه ی کاروسو را خواننده های مشهوری اجرا کرده اند: از پاواروتی بگیر تا بوچلی. در این میان اما یکی، خود ِ کاروسوست: خولیو اگلسیاس دوست داشتنی. این کاروسوی خولیوست که به زنجیرت می‌کشد، که خون را در رگهایت به جوش می‌آورد.

***

هر وقت که کاروسوی خولیو را میشونم، یک کودک معصوم ایتالیایی پیش چشمانم می آید: ویتو کورلئونه، لحظاتی پیش از کشته شدن مادرش.

رفیق، Buddy، Pal

2010-03-18T12:01:00.000-07:00

"امروز" امیدوارم کرد به اینکه میتونم رفیق پیدا کنم: رفیق بدون عَصبیّت. رفیق بدونِ تعصّب. رفیق غیر مُعترض و در همان حال لبریز از عِزّت نفس. رفیقی که نه بورژوای سطحیه، نه پرولتاریای عَقلِ کُل. رفیقی که کارِ خودش رو میکنه و انگشتش رو نمیکنه توی چِشمت. رفیقی که موقع راه رفتن، زمینِ زیر پاش رو لگد نمیکنه.

***

اول دیباجی ایستاده ام. توی آینه، پسر 18-19 ساله ای که سندرم داون داره رو میبینم: از ماشین پشت سری چیزی پُرسید، جوابِ رَد گرفت و اومد پیشِ من. عینک داشت و لُکنَت. لباسش گفت که توی مکانیکی کار میکنه:

- آقا سلام.

- سلام به روی ماهِت.

- آقا من میخوام برم تا اون چهار راه... که بالاش بانک تجارت داره...

- بیا با هم بریم.

اومد که سوار شه، دِرنگ کرد:

- لباسم کثیفه... اشکال نداره؟ (1)

- بیــــــا بــــــالا خودتو لوس نکن!

تا اومد بالا، هزار تومنی ای که توی دستش بود رو آورد طرفم و با لبخند گفت:

- بفرمائید... (2)

- اِه! چه کاریه بابا! با هم دوستیما!

- آخه شرمنده می شم... (با خجالت و خنده)

یه کم که رفتیم، یه موتوری می خواست از وسطمون رَد شه. گفت:

- آقا این موتوریها اصلاً فرهنگ ندارند. هَمَش مَیرَن لایِ ماشینها. ما یک بار با یک 504 داشتیم می رفتیم ورامین، یکی از اینها پیچید جلومون. فُحشهای خیلی زشتی هم میداد. (3)

یه کم به چهار راه مونده بود که عینهو بابا بزرگها گفت:

- آقا انشاء الله توی این سالی که میاد، تنتون سالم باشه. سلامتی بهترین چیزه. (4)

چهار راه که رسیدیم چراغ قرمز بود:

- آقا من پیاده میشم... خیلی ممنون.

- مواظب ِ خیابون باشیا...

تا "دیروز" اگه از من می پرسیدی که حدّ فاصل دیباجی تا چهار راه فرمانیه، چه اتفاق خوبی میتونه بیفته، چه متاسیونی می تونه اتفاق بیفته؟ میگفتم: بذار ببینم... یه موتوری از وَسَطت رد نشه؛ این میتونه اتفاق خوبی باشه. اگه صِدای بوق هم نشنوی، میتونه حکم یه متاسیون رو داشته باشه برات.

امّا "امروز" به من گفت که حَدّ فاصل دیباجی تا چهار راه فرمانیه، اتفاقهای خوب دیگه ای هم میتونه بیفته: می تونی با کسی باشی که فقط چهار (4) بار دَهَنش رو باز کنه، و عین ِ هر چهار (4) بارش اتفاق خوب باشه برات. با کسی باشی که وقتی بعد از چهار (4) دقیقه پیاده میشه و تو با نگاهت ردّش رو میگیری، یه مِتاسیون توی خودت احساس کنی: میتونی رفیق داشته باشی.

***

امروز داشتم میرفتم که بعد از مدّتها مَشغله ی مسخره، حالِ تنها رفیقم رو بپرسم و ازش عُذر بخوام که مدتی نبودم. شنیده بودم حالش خیلی خوب نیست. حال رفیقم خیلی بد بود. دارم خودم رو آماده میکنم که ماکزیمم تا یک ماه ِ دیگه رفیقم باشه.

در راهِ برگشت، غم ِ بَدحالی ِ رفیقم به کنار، خودخواهی بَشریم گُل کرده بود که: اگه این هم نباشه، دیگه واویلا! یادِ حدّ فاصل دیباجی تا چهار راه فرمانیه افتادم: کاش یه شماره تلفنی، چیزی ازش گرفته بودم...

خونه که اومدم، پیداش کردم: پدرش مکانیکی داره. رفیق جدیدِ من، مدیر داخلیِ تعمیرگاه پدرشه. ماشینِ من هم وقتی تعمیرگاهها باز شدند، هر هفته خراب خواهد شد، بی گفتگو.

بوی عیدی :Children of the Night

2010-03-17T11:49:00.000-07:00

شب عید نوروز بچه ها حال و هوای دیگری دارند. لباس ها و کفش های نوشان را نگاه می کنند. لباس های نو را تا می کنند. به کف و روی کفش ها دست می کشند. روز بعد همه به مُرخصی می روند. مادرها و عمه ها و شوهر ننه ها می آیند کوچولوها را می برند. بزرگترها خودشان می روند خانه، می روند ده شان.

میرحسین کفاش، تهِ کفش های نوی مرا میخ و نعل زده که روی آسفالت و جای صاف لیز نخورم. با آنها کجا باید بروم؟

[...]

توی هر خوابگاه مبصرها هفت سین می گذاشتند. بچه ها دور سفره جمع می شدند. می گفتند و می خندیدند. کف می زدند. رمضانی بچه ی شوخ و شنگولی است. تنبکی دارد. خوب تنبک می زند. بچه ها یکی یکی بلند می شوند و دور سفره می رقصند. هر کس خوراکی دارد می آورد و می گذارد سر سفره. چون روز بعد به مرخصی می رود و نیازی به آنها ندارد.

[...]

روز عید، صبح سحر، بیدار می شویم. در و دیوارهای خوابگاه و حیاط را تمیز کرده ایم، مثل گل شده است. شیشه های درهای خوابگاه از تمیزی برق می زند. همه در جُنب و جوشند. شوخی ها و متلک ها رد و بدل می شود:

- شوهر ننه ات نوروز انتظارتو می کشه.

مادرها و کَس و کارها آمده اند. پشت در بزرگ و توی پیاده رو هستند. بعضی با الاغ و دوچرخه آمده اند. بچه ها که مرخص بشوند می دوند طرفشان.

[...]

شب است. من توی خوابگاهم. بیشتر تخت ها خالی است. دارم خاطرات می نویسم.

برگرفته از شما که غریبه نیستید، هوشنگ مرادی کرمانی

Children of the Night: New Year's Coming

2010-03-15T10:19:00.000-07:00

تا عید چیزی نمانده. چند تا سرباز که خیاطی بلدند آورده اند، پشت چرخ های خیاطی می نشینند و برای ما لباس عید می دوزند. توپ های بزرگ پارچه های خاکستری را با کامیون می آورند.

برگرفته از شما که غریبه نیستید، هوشنگ مرادی کرمانی

روز 28 مرداد 1332 کجا بودید، چه کردید؟

2010-03-14T03:04:00.000-07:00

نگاه نوی دوست داشتنی، از شخصیتهایی که کودتای 28 مرداد را به خاطر دارند می پرسد که:

"روز ِ 28 مرداد 1332 کجا بودید، چه کردید؟"

پرویز شهریاری، ریاضی دان، مؤلف؛ 1305:

"آن روزها من در زندان بودم و بنابراین خیلی کم می توانم درباره ی آن صحبت کنم. ولی به هر حال معتقدم روز تلخی بود و برای ملّت که برای به دست آوردن حقوق خود مبارزه کرده بود، سرنوشت ساز. که متأسّفانه آرزوهایشان نقش بر آب شد. با احترام به شما، سخنم را به پایان می برم."

[ریاضی دانِ نازنین، با این که در آن ایّام زندانی سیاسی بوده، درباره ی مهمترین اتفاق سیاسی آن دوران صحبت نمی کند: "من در زندان بودم و بنابراین خیلی کم می توانم درباره ی آن صحبت کنم." در حالی که احتمالاً ریاضی دان داخلِ بَندی بوده پُر از خبرهای شنیدنی.]

قمر آریان، پژوهشگر، همسر دکتر عبدالحسین زرین کوب؛ 1301:

"28 مرداد 1332 و کودتا علیه دکتر مصدق فراموش ناشدنی است. همه جا سخن از مصدق و کودتا بود. من و شوهرم عبدی (دکتر عبدالحسین زرین کوب) به اقتضای سنّ مان گرفتاریهای خودمان را داشتیم. ما درست در روز 28 مرداد 1332 در مشهد ازدواج کردیم و مشغول برگزاری مراسم ازدواجمان بودیم. تمام کسانی که مقالات عبدی را خوانده بودند در مراسم ازدواج ِ ما شرکت کردند. آقای فرّخ، دکتر فیّاض و دیگران از اهل علم نیز در مراسم ازدواجمان شرکت کردند."

[بانو قمر آریان، دقیقاً توضیح می دهند که 28 مردادِ 1332 کجا بوده اند، چه کرده اند و حتی مهمانهای عروسی چه کسانی بوده اند.]

نتیجه ی منطقی: تألیفِ پله پله تا ملاقات خدا قطعاً بعد از 28 مرداد ِ 1332 آغاز شده است.

Of An Afternoon Nap

2010-03-11T09:56:00.000-08:00

خواب ِ پاسور ِ مَک مُورفی رو دیدم. رویِ همه ی وَرقهاش عکس ِ سوپر نبود. سرباز ِ پاسورِش، رابین هود بود.

Children of the Night: Intro

2010-03-10T13:15:00.000-08:00

[...] اینجا مادر جوان و بی شوهر داشتن عیب بزرگی است. هرکس دارد بچّه ها دستش می اندازند:

- مادرت گذاشتت اینجا که بره دنبال عشق و کیفش. می خواد شوهر کنه.

بعد از ظهر جمعه، که وقت ملاقات است، مادرها می آیند و برای بچّه هایشان خوراکی می آورند. شوهرشان را پُشتِ در و توی پیاده رو می گذراند تا بچه هاشان سَرافکنده نشوند. اگر مادری با خودش شوهرش را بیاورد تو، بچّه اش تا مدتها زخم زبان می شنود:

- شوهر ننه ات عجب هیکلی داشت، ماشالله!

اگر بچّه ای به مرخصی برود وقتی برگشت بچّه ها با او شوخی می کنند:

- رفته بودی عروسی ننه ات؟ شیرینی عروسی ننه ات را نیاوردی؟

من از این بابت خوشحالم. چه قدر خوب است مادر نداشتن و پدر داشتن. بچّه ها پدرم را دیده اند و دورش جمع شده اند. کُلی پُز می دهم که "مادر عروسی" ندارم و "پدر جوان" دارم. تاره همین را هم مایه ی شوخی و سرگرمی کرده اند:

- من یه مادر خوب و خوشگِل سُراغ دارم برای بابات. اگر بچّه ی زنشو قبول داره و از خونه بیرونش نمیکنه، عروسی برقراره.

- اگر بابات اخلاقشو خوب کنه، دیوونه بازی درنیاره، مادرم رو می دم بهش! میتونه نونشه بده؟

برگرفته از شما که غریبه نیستید، هوشنگ مرادی کرمانی

درباره ی اِلی - درباره ی بورژواهای اینجایی

2010-03-04T11:57:00.000-08:00

درباره ی اِلی را دیدم. هِنگامه است. اگر تقلید هم باشد، ایرادی نیست، که اولین گام برای خوب شدن، این است که بتوانی از خوب، خوب تقلید کنی. مسیر حرکتِ بازیگران و زمان دیالوگهایشان از پیش مشخص – یا همان نوبتی- نیست، و در عین ِ حال باید دقت کنی تا بتوانی مُچ کارگردان را هنگام کات گفتن بگیری. و این یعنی علاوه بر کارگردانی، تدوین فیلم هم هِنگامه بوده.

***

فارغ از همه ی خوبی های فیلم، این اصغر فرهادیِ باهوش، چه هوشمندانه رَذایل اخلاقی بورژواهای امروز ِِ اینجا را هایلایت کرده است. هایلایت که نه، رحم نکرده و تک تکِ بورژواهای داستان را از دَم تیغش گذرانده. شاید فاجعه ای که در فیلم اتفاق می افتد و به خصوص آنی بودن آن ، چنان شوکی را به بیننده وارد می کند که دیگر متوجه عُریان شدن بورژواهای وطنی روی پرده ی سینما نمی شود. فرهادی زبردستانه و بی رحمانه، بی هنجاریِ بورژواهای امروز ِ اینجا را عُریان میکند: بورژواهای اینجایی، مِهمانی را با خودشان به سفر می برند که حتی اسم کوچکش را کامل نمیدانند. علی رغم این که سه کودک همراه دارند، محلی را برای اسکان انتخاب می کنند که به اصطبل هم شباهت ندارد. هنگام ورود به همان بلانسبت اصطبل، چنان غرق در قِر ِ کمر و لودگی اند که کودکانشان را از یاد برده اند. فرهادی اینجا زیرکانه، نگاهِ مضطربِ نوجوان دلاّل ویلا را به تصویر میکشد که نگران کودکان است که کنار دریا بازی میکنند: حتی نوجوان دلاّل ویلا برای کودکانِ بورژواها نگرانتر است تا خودِ بورژواهای غرق در قِر ِ کمر. اوج مسئولیت پذیری پدر ِ بورژوا در برابر کودکش استفاده از الفاظ "توله سگ" و "احمق" است، و اوج مسئولیت پذیری مادر ِ بورژوا آن است که لباس مَکُش مَرگِ ما بر تن کودکش کند، به وی سفارش کند که خیلی وارد دریا نشود، کودکش را به یک بورژوای دیگر بسپارد، و آن بورژوای دیگر، چون با ام پی تری پلیر اش "های" شده است، کودکان را به همان مهمانی می سپارد که نام کاملش را نمی دانند. بورژواهای فیلم بی هنجاری را چنان از حد میگذرانند که آن گاه که یک پُلیس خشن (که از قضا امروز بورژواهای اینجایی خود را مُدّعی آن میدانند) وارد صحنه می شود، نفس راحتی میکشیم و دست به دامانش می شویم.

پس از آن که فاجعه اتفاق افتاد، بُزرگترین دغدغه ی بورژواها آن است که بتوانند خود را متقاعد کنند که اِلی غرق نشده، ولِنگار است و بی خبر آنها را ترک کرده. دغدغه ی مادر ِ بورژوا هم این است که چرا در آن گیرودار، شوهرش با او بلند صحبت میکند. دُروغ میان بورژواهای اینجایی امری عادی است، و به کودکانشان هم یاد می دهند که چگونه دروغ بگویند. همه ی اینها به کنار، چیره دستی ِ بورژواهای اینجایی در طراحی ِ صحنه و دروغ پردازی برای مسئولیت گریزی تأمل برانگیز است.

... و نکته اینجاست که حتما باید یک فاجعه به ما بفهماند که چه قدر بی هنجاریم، چه قدر غیر قابل تحملیم. تازه اگر زور ِ فاجعه به جُمود فکریمان برسد.

پی نوشت: نقش آفرینیِ مانی حقیقی (امیر) آن قدر درخشان بود که مجبورم کرد تا از او بیشتر بدانم. مانی حقیقی از دو سو بُرده است: پدرش نعمت حقیقی، فیلمبردار مشهور، و پدر بزرگش ابراهیم گلستان است، و چه قدر میمیک صورت و ژست هایش شبیه پدربزرگش است.

اندر احوالات پدرانمان

2010-03-03T01:12:00.000-08:00

[...] محمود پسر دژند تکه نانی در کیفش دارد. با او شرط می بندم که شیشه ای نفت بخورم و نان بگیرم. نفت توی شیشه ای کوچک است. نان بوی خوبی دارد. مادرش پخته. روی نان زیره و سبزی کوهی و سیاه دانه زده اند. شیشه ی نفت را سر می کشم. بوی نفت تو دماغم می پیچد. نفت را قورت می دهم. می رود پایین. دلم آشوب می شود. می خواهم بالا بیاورم، نمی توانم. نفت از گلویم بالا می آید، می آید تو دهانم، قورتش می دهم. نفت همراه آب دهانم بر می گردد تو گلو و معده ام. بچه ها نگاهم می کنند. حالم بد می شود. می نشینم، سرم گیج می رود. به دیوار تکیه می دهم. محمود دستپاچه می شود. نانش را توی دستم می گذارد:

- بیا بخور. شرط رو بردی.

نان را گاز می زنم. می جَوَم. نان ِ جویده با نفت، با آب دهانم، با بوی نفت قاتی می شود. خمیره ی نان نفت آلود را بالا می آورم. لقمه از راه گلویم برمی گردد. عُق می زنم عُق می زنم. معلم می آید. بچه ها و محمود می گریزند. [...]

تا چند روز بوی نفت و مزه ی نفت با من است.

برگرفته از شما که غریبه نیستید، هوشنگ مرادی کرمانی

اندر تفریحات کودکان معصوم

2010-02-27T13:00:00.000-08:00

مردی رو میشناختم که اگه ازش میپرسیدی یکی از آرزوهاتو بگو، میگفت: دلم میخواد بتونم این نهال رو جلوی خونه توی کوچه بکارم. وقتی اعتراض میکردی که: نهال کاشتن که دیگه آرزو نداره تصدقتون برم! ، غیظ میکرد و میرفت تو شکمت که: فقط کاشتنش که نیست! هر بار که میکارم، این حرومزاده ها میان میشکوننش. خلاصه مبارزه ای در گرفته بود نابرابر: مرد نهال رو میکاشت و کودکان معصوم ساکن کوچه وقتی چشم مرد رو دور می دیدند، نهال رو میشکوندن. نهال درخت نشد و مَرد مُرد.

***

منطقه ای هست در فَشَم که یکی از تفریحاتِ سالم ِ کودکانش اینه که سگها رو دار بزنن: کودکانِ معصوم دور سگ جمع میشن و زبون بسته رو توی هوا تاب میدن و هلهله میکنن.

***

بد نیست در کنار جملاتی مثل بابا آب داد، بابا نان داد، دارا انار دارد، و شبیه اینها که ظاهراً نقشی جُز پرورش مُفت خورالدّوله ها ندارن، توی پاورقی کتابهای اول دبستان، اون گوشه موشه ها، اگر جا بود، جملاتی از این دست هم اضافه بشه:

درخت جان دارد.
سگ را دار نزنیم.
سگ گناه دارد.

فیلسوف دوست داشتنی من و دار و دستۀ جوجه تیغی ها

2010-01-06T12:00:00.000-08:00

پیش نوشت: فیلسوفی را دوست دارم که آنچه در فکرم به شکل لخته ای بی جان و بی شکل بوده (و فقط خودم خبر دارم که نطفه ی چه جانوری هست) را قبلا در خودش کاشته باشد، خودش زایمان کرده باشد و خودش بزرگ کرده باشد: سقراط، افلاطون، اپیکور، کانت، شوپنهاور، هایدگر.

***

پارگراف زیر از ضمایم و ملحقات آرتور شوپنهاور، ترجمه ی علی اصغر حداد است:

گروهی خارپشت [خوانده شود جوجه تیغی] در یک روز زمستانی تنگ هم جمع شدند تا از گرمای یکدیگر بهره بگیرند و از سرما در امان بمانند. اما خیلی زود تیغ های یکدیگر را احساس کردند و از هم فاصله گرفتند. از آن زمان هرگاه نیاز به گرما آنها را به سوی هم می کشاند، درد تیغها تکرار می شد، به گونه ای که میان این دو ناخوشی در کش و قوس بودند. تا آنکه سرانجام حدّ میانه ای را پیدا کردند که در آن تحمّل وضع موجود به بهترین نحو امکان پذیر بود. – نیاز به مصاحبت که از خلاء و یکنواختی درونی مایه میگیرد، آدم ها را به سوی یکدیگر میکِشد، اما بسیاری ویژگی های ناخوشایند و عیوب تحمل نکردنیشان آنها را از هم میگریزاند. ادب و نزاکت آن فاصله معقولی است که آدمها سرانجام کشف می کنند و در سایه ی آن مصاحبت امکان پذیر میشود. از این رو در انگلستان به کسی که چنین فاصله ای را رعایت نمی کند می گویند Keep your distance. البته رعایت این فاصله موجب می شود نیاز به گرمای یکدیگر به طور کامل ارضا نشود، اما در عوض نیش تیغها را هم احساس نمیکنند. – اما آن کس که به قدر کافی از گرمای درون برخوردار است، ترجیح میدهد از مصاحبت کناره بگیرد، تا نه دیگری را بیازارد و نه آزرده شود.

***

پی نوشت: آرتور ِ دوست داشتنی ِ من! برای شخص بنده مسجّل و مدلّل است که حتی اگر گرمای درون هم در کار نباشد، سگ لرز زدن در زمهریر را به نیش زدن و نیش خوردن و علی الخصوص عُفونت بعدش ترجیح میدهم.

سیمای من

2009-12-21T10:41:00.000-08:00

خُلقم کمتر تنگ می شود و به ندرت بی حوصله می شوم. ساختار جسم و جانم خوشبختانه به گونه ای است که همه چیز عمیقاً تحت تأثیرم قرار می دهد و موجبات خوشنودی ام را فراهم می آورد، امّا غمگینم نمی کند.

بلند پروازی ام تا به حدّی هست که تمایل داشته باشم در موهبات زندگی شریک شوم، امّا جاه طلبی ام به آن اندازه نیست تا از مرتبه ای که طبیعت برایم مُقدّر کرده است احساس انزجار کنم.

دانش برایم پادزهر تمام پلیدیها بوده، و غمی نداشته ام که با یک ساعت مطالعه به دستِ فراموشی سپرده نشده باشد.

از معاشرت با ابلهان به همان اندازه لذّت می برم که با ادیبان. ملال آورترین فرد نیز غالباً موجبِ سرگرمی ام شده است. هیچ چیز از یک آدم احمق بامزه تر نیست. ایرادی نمی بینم که از مشاهده ی انسانها سرگرم شوم؛ آنها هم می توانند به نوبه ی خود آنچه می خواهند درباره ی من فکر کنند.

آشنایی با اکثر بزرگان زمانی ترسی کودکانه در من پدید می آورد. پس از آشنایی، بدون میانه روی، به مرزِ حقیر شمردن آنان می رسیدم.

از اینکه نسبتِ حواس پرتی به من بدهند اوقاتم تلخ نمی شود: با این بهانه غفلتهایم قابل عَفو می شوند و خِجل نمی شوم.

هرگز شاهد اشک کسی بدون تأثّر و به رِقّت آمدن نبوده ام. به مَددِ عقل به سهولت می توانم اشخاص را ببخشم. تنفّر به نظرم باید احساسی دردناک باشد. هرگاه کسی خواسته است با من آشتی کند، احساس فَخر به من دست داده، و دیگر به مردی که نظر خوبی از من به خودم داده به چشم دشمن نگاه نکرده ام.

من همیشه کمرو بوده ام و این صفت موجب می شود که در پاسخ گفتن معذّب به نظر بیایم. اما همواره با ادیبان راحت ترم و با ابلهان معذّب تر، زیرا از اینکه ابلهان خیال کنند بر من ارجحیّت دارند خجلت زده می شوم.

برگرفته از Pensées et Fragments Inédits de Montesquieu
شارل مونتسکیو
ترجمه ی مینو مشیری

پی نوشت: شارل مونتسکیو، از فیلسوفان و مورّخان عصر روشنگری (قرن هجدهم) فرانسه، اشراف زاده ای متمکّن و خُرسند از زندگی اش بوده است. این متن که نشان از سرخوشی و خُرسندی پیوسته ی او دارد، با تکه هایی از رُمان تهوّع ژان پل سارتر که دو قرن بعد و در اوج یأس و ناخُرسندی از زندگی نوشته شده، مو نمی زند.

نتیجه ی منطقی: فیلسوف فرانسوی، عین قهوه ی فرانسوی میمونه.

اینک شکسپیر

2009-11-08T06:35:00.000-08:00

در ریچارد دوّم می گوید:

ماهِ رنگ باخته با نگاهی خونین خیره ی زمین است
و پیامبرانِ چهره تکیده، دگرگونی هایی خوف انگیز را نوید میدهند.
اغنیا غمگین اند و الوات دست افشان و پاکوبان؛
اوّلی از بیمِ از کف دادن اموال
و دوّمی به سودای جنگ و جدال:
اینان همه آیات مرگ یا سقوط پادشاهانند.

و در شاه لیر پیش بینی می کند:

پس زندگی خواهیم کرد،
و دعا خواهیم خواند و آواز خواهیم خواند و قصه های قدیم خواهیم گفت و خواهیم خندید به شاپرک های زرّین.
و خواهیم شنید که مشتی مفلوک بدفرجام بدطینت از تازه های دربار سخن خواهند راند - و ما نیز با آنها از برآمدگان و برافتادگان، از مغضوبان و محبوبان سخن خواهیم گفت،
و در باب رمز و راز جهان خواهیم اندیشید.
انگار که از خفیه نویسان خدائیم.
و ما برجا خواهیم ماند، در چهار دیوار زندان،
شاهد خواهیم بود رمه ها و دسته ها، بزرگانی را که فراز و فرودشان به جزر و مد ماه باز بسته است.

کانت، نقد خِرَد محض و خانوم خوشگله

2009-10-26T12:40:00.000-07:00

کانت از مصاحبت زنان (به شرط آنکه به فهم "نقد خِرَد محض" تظاهر نمی کردند) لذّت می بُرد. -- از کتاب کانت، راجر اسکروتن، ترجمه ی (خوب) دکتر پایا

نتیجه ی منطقی: به نظر کانت، هر زنی که "نقد خِرَد محض" را بفهمد، خانوم خوشگله نیست.
نتیجه ی اخلاقی: به نظر کانت اگر خانوم خوشگله دروغ بگوید، زشت می شود (دماغش دراز می شود؟!).
نتیجه ی غیرمنطقی: هر زنی که "نقد خِرَد محض" را نفهمد، لزوما خانوم خوشگله نیست.
نتیجه ی غیراخلاقی: هر زنی که راست بگوید، لزوما خانوم خوشگله نیست.

From The Essence of Ours

2009-10-21T23:33:00.001-07:00

ملّتی که ادبش قناعت را فضیلت بداند - و عملش اسراف را، همواره یا دچار قحطیست، یا فقر فرهنگی.

تهران، پس از مراسم اعدام

2009-09-29T10:01:00.000-07:00

- دیدید آقا؟!

- بله... متاسفانه.

- آه! این فرمایشها رو نفرمائید! خیلی تماشایی بود آقا! البته شما هنرمندها نازکدلید. ولی ما مَردم عادی هم به خدا دل داریم. باور کنید مراسم اعدام ما که با طناب دار انجام میشه، هزار مرتبه مهیّج تر از گیوتینه. اصلا آقا اعدام، یک چیز دیگه است. این دست و پا زدن... این دست و پا زدن... این خُرسندی که این بدن، بدن تو نیست. دا لا لا لا لای لای... دوو لو لو لو لو لو... لا لا لا لا لا...

از هزاردستان حاتمی

ایران در آغوش متفقین

2009-09-28T05:38:00.000-07:00

هرسال تابستون که تعطیلات مدارس شروع میشد، وقتی که در مرداد ماه، هوای تهرون به اوج گرما میرسید، همسرم بچه ها رو برمیداشت و برای دیدار سالیانه از خانواده اش به مشهد میبرد. من مجبور بودم هم گرمای تهرون رو تحمل کنم هم دوری بچه هامو. با اولین باد تموز، بیماریهای بومی شروع میشد و قی و اسهال بیداد میکرد. کار پیچیدن دوا با من بود. از طرفی دواخونه رو هم نمیشد تعطیل کرد، کسی رو هم نداشتم برای ده پونزده روز بیاد جام وایسه. تابستون سال پیش به عادت هرساله، همسرم و بچه هام بار سفر بستن. اوایل شهریور بود که شایعه ی حمله ی روسها به مشهد قوت گرفت. به همسرم تلگراف کردم که فورا با بچه ها به تهران حرکت کنید. اوضاع تلگرافخونه چند روزی مختل بود که خبر رسید روسها مشهد رو تصرف کردن و به دنبالش تلگراف همسرم که از من خواسته بود سریعا خودم رو به مشهد برسونم. راه دست قوای خارجی بود که به جانب تهران حرکت میکردن. مسیر راه نشانه ی خوبی از پایان سفر نبود. جاده از تجاوز چکمه های روسی آلوده بود و درختها، برادران زمین، سوخته از غیرت و شرمساری. برای اولین بار بود که وقتی به همسرم رسیدم بچه هامو زیر بال همسرم ندیدم. بچه ها اوریون سختی گرفته و در بیمارستان بستری شده بودن. شب ورود متفقین، چند تن از دست اندرکاران بیمارستان به خیال هرج و مرج آینده، اموال بیمارستان رو غارت کردند و بچه های ما هم همراه اثاثیه مفقود شده بودند. یکی دو روز بعدش،سرنخی از اثاثیه بیمارستان که در جایی مخفی بود به دست آمد. لای یکی از تختخوابهای تاشو، بچه هامو که زنده زنده خفه شده بودند، پیدا کردم. ناهید و نیّر. طفلکهای معصوم، موقع مرگ همدیگرو بغل کرده بودن. دسته گلهای من جا مونده بودن لای تختخوابهای تا شوی دزدی.

از هزاردستان حاتمی

From The Essence of Mine

2009-09-26T12:43:00.000-07:00

من هم خِیرم، هم شَر: خَیّری شرور، یا شروری نیک هنجار.

تتمه ی تهران - 5 تیر 1388*

2009-07-06T01:21:00.000-07:00

نان و غرور گواراست البته. اما شکم گرسنه، میل به تفاخر ندارد.

وقتی مَردُم، رأفت و عطوفت حاکم وقت را "بی قدرتی" و "بی کفایتی" معنا می کنند، ضمن آنکه ندانسته به ناامنی دامن می زنند، ناخواسته حاکمی طلب می کنند زورگوتر. البته بعد از یک ناامنی موقتی، دوره ی امنیت و ثبات در پیش است. امنیتی زورکی که همه با جان و دل به استقبالش خواهیم رفت و از جان و دل سیر خواهیم شد. این عُقوبت رعیت و رجالی است که قدر دموکرات منشی حاکم وقتشان را ندانند.

بَدَک نبود آن طَرحَکِ سوناتِ شیش و هشت با دِکورِ خِنزر پنزریِ سبز رنگ. اما، کنسرت واقعی در پیش است: سمفونی خفقان.

*با الهام از مونولوگی در هزاردستانِ حاتمی و بوف کور هدایت تحریر شد.

تهران - 5 تیر 1388

2009-06-26T03:08:00.000-07:00

تهرانِ 1326: مرگ بر توده ای - دشمن شاه و مردم

تهرانِ 1331: مرگ بر قوام

تهرانِ 1331: یا مرگ یا مصدق

تهرانِ 1332: مرگ بر مصدق

تهرانِ 1357: مرگ بر شاه

تهرانِ 1388: الله اکبر - مرگ بر دیکتاتور

اینها یک کرونولوژی (ترتیب تاریخی) از شعارهایی هستند که قرار است تا بیانگر خواستِ مردم تهران برای یک تولّد یا تغییر اجتماعی باشند. بدون در نظر گرفتن محتوا، فصل مشترکِ فُرم ِ تمام این شعارها مرگ است.

مانیفستِ خواستِ یک تولّد اجتماعی در تهران با مرگ گره خورده است: فارغ از اینکه آن خواست چه باشد... فارغ از اینکه آن مانیفست را سبیل از بناگوش دررفته ای که دستمال یزدی بر گردن دارد نعره بکشد، یا دختر خانم مُتشخّصی که دستمال سبز به مُچ دارد فریاد کند: مرگ جزء همیشگی و جدایی ناپذیر ِ تولّد اجتماعی در تهران است.

بدونِ مرگ نمیشود. اصلا مرگ نباشد، میمیریم.

نتیجه ی منطقی:

بر بامِ ظلمتِ بیمار

آنکه کُسوف را تکبیر می کشد

نوزادی بی سر است.

(از مدایح بی صله ی شاملو)

تهران - 22 فروردین 1355

2009-06-12T03:52:00.000-07:00

اسدالله عَلَم در یادداشتهای روز یکشنبه 22 فروردین 1355 می نویسد:
"صبح شرفیاب شدم. [...] شاهنشاه تلگراف نخست وزیر انگلیس [جیمز کالاهان] را تصویب فرمودند (همان که دیروز دیکته فرموده بودند)."

بخشی از اصل تلگراف محمدرضا شاه به نخست وزیر انگلیس:

Dear Mr. Prime Minister,

[…]

I also had an exchange of views with Vice-President Rockefeller concerning the world situation. I ventured to say in those talks that the United States of America should change her policy and become the champion of the legitimate rights of the black peoples in Africa without sacrificing South Africa.

[…]

Mohammad Reza Pahlavi

عَلَم در ادامه ی یادداشتهای همان روز می نویسد:
" [...] موقع مرخصی، صحبت بعد از ظهر شد. [شاهنشاه] فرمودند کاری نداریم. من با توجه به این که دیروز بعد از ظهر گردش تشریف بردند، نباید شاهنشاه را تشویق به گردش بکنم، چون برای سلامتی ایشان مبادا مضر باشد و بزرگترین وظیفه ی من حفظ و صیانت از این وجود مغتنم و مقدس است. با وصف این نمی دانم به چه دلیل عرض کردم که یک مهمانی برایم رسیده که عکسش همراه است. ملاحظه فرمودند و چون شاهنشاه شیفته ی لبِ کُلُفت هستند، فرمودند، بعد از ظهر قطعا او را باید ببینم. من واقعا پشیمان شدم. عرض کردم، به غلام قول بدهید که با او فقط می نشینید. فرمودند، قول می دهم. بد نیست برای یادگار این عکس را اینجا بگذارم که هنوز از این کرده پشیمانم."

***

1- شاهنشاه ایران، در انتهای نامه، انتصاب جیمز کالاهان را به سمت نخست وزیری انگستان تبریک می گوید.
پُرسش: آیا می توان تصور کرد که ملکه ی انگلستان، یا پادشاه هر کشور دیگر، انتصاب اسدالله علم به نخست وزیری را در نامه ای به وی تبریک بگوید؟!

2- شاهنشاه ایران، در همان نامه به نخست وزیر انگلیس می گوید که "آقا در جریان باشید که ما با آقای نایب رئیس امریکا، در رابطه با مسائل جهان حرف زدیم".
پُرسش: به نخست وزیر انگلیس چه مربوط که حضرتعالی با امریکا حرف زدی؟! آن هم در رابطه با مسایل جهان!؟ آن هم زمانی که مردم در خیابانهای تهران به جدّ و آباد حضرتعالی فحش ناموس می دهند!؟

3- شاهنشاه ایران، در همان نامه به نخست وزیر انگلستان می گوید که من محتاطانه به امریکا فرموده ام که آقا جان با این سیاه پوستهای افریقا مهربان باشید.
پُرسش: حضرتعالی اگر به امریکا چنان موعظه ای می کنی، چرا با ترس موعظه می کنی (venture) ؟ اگر با ترس موعظه می کنی، چرا به انگلیس می گویی که من آمریکا را با احتیاط موعظه کردم؟

***

نتیجه ی منطقی: هنگامی که شاهنشاه ایران، با خانم با لبهای کُلُفت نشسته اند، جیمز کالاهان و راکفلر نامه ی او را برای هم می خوانند و از خنده روده بُر می شوند.

نتیجه ی اخلاقی: کوروش آسوده بخواب که ما بیداریم (با خانم با لبهای کُلُفت نشسته ایم)، البته گورِ بابای تو و اسدالله عَلَم کردن، یک ساعت دیگر باهاش می خوابیم!

تهران - 18 خرداد 1388

2009-06-08T10:04:00.000-07:00

می پرسند "به چه کسی رای می دهی؟" که این هم از آن سوالهاست.

می گویم:
به کسی رای می دهم که ریاضیات دبستان را بداند: وقتی به او گفتند که "بیست میلیارد تومان هزینه ی SMS کرده ای"، بیست میلیارد را تقسیم بر بیست کند و با لبخندی معنادار پاسخ دهد: "مگر من می خواهم به یک میلیارد نفر SMS بفرستم!؟" به کسی رای می دهم که وقتی عکس زنش را به او نشان دادند، رگِ غیرتش شَق نشود، سُرخ نشود، عصبانی نشود. به کسی رای می دهم که وقتی می گوید ده هزار جلد کتاب در انبار بلوکه شده است، اعتراض کند به اینکه حداقل ده هزار نفر از خواندن آن کتابها محروم شده اند، نه اینکه نتیجه بگیرد که "ای وای! ناشر آن کتابها ضرر کرد!"

به کسی رای می دهم که تلاش کند تا اَدای یک رجل سیاسی را در بیاورد. که "مرد سیاسی باید فحش خورش مَلس باشه و لبخند بزنه... لبخند بزنه..."

به کسی رای می دهم که فقط کمی از قوام یا فروغی تقلید کند.

بعد هم می پرسم: "حالا به چه کسی رای بدهم؟" باز هم می پرسم: "به من بگو، ما مَردم، در این نقطه از کره ی زمین، ظرفیت پذیرش این همه دموکراسی را داریم؟ داستان از چه قرار است؟ زود نیست؟ خطرناک نیست؟ نُه ماهِمان شده است؟"

***

به اتاقم می رسم. به میز کارم. شروع به کار بر روی مقاله ای می کنم و اتاق مَملو از باخ می شود: Air on G String. من، گیاهان، کتابها و تابلوهای اتاق در Air on G String باخ غرق می شویم.

باخ جانوری است. موسیقی اش، در یک آن هم شاد است، هم غمناک. هم متوازن است، هم آشوبگر. فُرم و کنترپوان های (Counterpoint) به کار رفته در ملودی ها و هارمونی هایش، او را یگانه می کند. باخ یگانه است و بزرگان از وی تقلید کرده اند: موتزارت، هایدن، برامس... کسی هم به آنها خُرده نمی گیرد که چرا تقلید کرده اید: آنها از باخ تقلید کرده اند.

Air on G String تمام می شود، و گیاه روی میز درخواست می کند تا دوباره پخش شود.

***

صدای بوق، جیغ و نعره می آید. در کوچه میتینگ انتخاباتی است.

رمزگشایی نخستین عشق- از آشویتس

2009-06-04T13:29:00.000-07:00

تقریبا یک سالی پیش از پایان جنگ، آلمانی ها جیره ی شیر بچه ها در اردوگاه ترزین رابه مقدار بسیار ناچیزی رساندند (اگر اشتباه نکنم، یک شانزدهم یک لیتر در روز شیر بدون چربی). آن موقع من سیزده سالم بود و شیر جیره بندی را دختری [به نام میریام] تقسیم می کرد که دو سه سالی از من بزرگتر بود. یک روز، به جای یک هشتم لیتر شیر (جیره ی من و برادر کوچکم) دختر به من جیره ای داد تقریبا چهار برابر جیره ی معمول. این کار هر روز ادامه یافت و من فقط یک دلیل برای این دست و دل بازی غیر قابل توضیح پیدا کردم: دختر عاشق من شده بود. این شرایط دل مرا سرشار از شادی نیرومندی کرد، به همان نیرومندی غیرمنتظره بودن این وضع. همه ی وحشت های زندگی در اردوگاه کار اجباری رخت بربستند و محو شدند. گیج و پریشان شده بودم، حالتی که مناسب آدمی در آن سن و سال است که با نخستین عشقش مواجه می شود. میریام به نظرم خوشگل تر از همه ی دخترها می آمد، اما هیچ وقت با او حرف نزدم، فقط دور و بر جاهایی می پلکیدم که احتمال داشت بتوانم یک نظر او را ببینم. در پایان تابستان، نازی ها تقریبا تمام اردوگاه ترزین را تخلیه کردند و اکثر زندانیان اردوگاه را به آشویتس منتقل کردند. من و دلبر پنهانی ام، هیچ کدام جزو اعزامی ها نبودیم، اما عمه ام، که نظارت بر تامین غذا در آن سربازخانه به عهده ی او بود جزو اعزامی ها بود. به محض این که عمه ام را بردند آن جیره ی اضافی به ناگهان قطع شد و خشکید و من را در جا از پا انداخت و خواب و خیال را از سرم پراند. با این همه، نمی توانستم رابطه ی میان رفتن عمه ام و سرد شدن شور عشق دختر تقسیم کننده ی شیر را درک کنم. تازه سالها بعد بود که از عمه ام، که از آشویتس جان سالم به در برده بود، شنیدم که او بوده که به دخترک دستور داده بوده آن جیره ی اضافی شیر را به من بدهد.

برگرفته از روح پراگ، ایوان کلیما، ترجمه ی خشایار دیهیمی

قصه های کوتاه برای بچه های ریش دار

2009-01-14T07:50:00.000-08:00

قصه های کوتاه برای بچه های ریش دار از جمالزاده را نگاه می کنم. دیباچه اش که می تواند مانیفست جمالزاده باشد را می خوانم و دلم غنج می زند:

"پس معتقدم که زنده بودن چیز خوبی است ولی..."

فکر می کنم که در این مملکت، تنها کسی که آن قدر زورمند است تا صادق خان (هدایت) را به چهار میخ بکشد، همین جمالزاده است؛ آن گونه که در دارالمجانین اش رحم نکرد و کشید.

پی نوشت: هنگام نوشتن این پُست، صادق خان فحش رکیک می دهد.

قصه ای که کس نخواند

2008-12-30T06:38:00.000-08:00

دو تا قصه هست در یک روز بخصوص، در یک لحظه ی بخصوص، که درباره ی یک مایه ی بخصوص و یک هدف بخصوص هم نوشته شده. قصه ی اول درباره ی مردی است که می خواهد بارَش را برساند به یک جایی و قصه ی دیگر، یک آدمی است که می خواهد برود پهلوی زنش که در خانه ای کُلفَت هست. و به دلیل این که ظهر گرم تیر است و مردم بعد از ظهرها می خوابند، او در که می زند ارباب خانه بیدار می شود و بهش فحش می دهد که این چه وقت آمدن و در زدن به خانه ی مردم است – او از آن سر ِ شهر که نوکر بوده راه افتاده آمده این سر ِ شهر و حالا با فحش روبرو می شود، می رود و لب جو می نشیند، منتظر این که تک هوا بشکند. از لحاظ ظاهر، ربط این دو قصه به هم این است که وقتی که او از توی خیابان دارد رد می شود، می بیند که مردی هم با ارّابه و بار یخچال از بغلش رد شد. یک جا اینها با هم تلاقی می کنند، رد می شوند، بدون این که با هم کاری داشته باشند و همدیگر را بشناسند. این را چاپش نکردم...

برگرفته از گفته ها؛ ابراهیم گلستان

کسانی که نوبل نمی برند؛ برداشت پایانی

2008-12-29T08:41:00.000-08:00

[...] خودتان را در نقطه‌اي از جنوب افريقا تصور كنيد، در مغازه‌اي هندي، در ناحيه‌اي فقيرنشين، موقع خشكسالي. آدم‌ها صف بسته‌اند، بيشترشان زن‌اند، و انواع ظرف براي آب به دست دارند. هر بعدازظهر از شهر براي اين مغازه آب مي‌آورند، و مردم هم منتظر اين آب گرانبها هستند.

مرد هندي ايستاده، كف دستش را روي پيشخوان گذاشته و دارد به زن سياه‌پوستي نگاه مي‌كند كه خم شده روي يك كپه كاغذ كه ظاهرا ورق پاره‌هاي يك كتاب است. دارد آناكارنينا را مي‌خواند.

آهسته مي‌خواند، لبش مي‌جنبد، شمرده شمرده مي‌خواند. به نظر مي‌رسد كتاب مشكلي باشد. زن جواني است كه دو بچه كوچكش خود را به پاهايش چسبانده‌اند. آبستن است. مرد هندي ناراحت است. روسري زن جوان كه بايد سفيد باشد خاك گرفته و زرد شده است. روي سينه‌اش و دست‌هايش خاك آلود است. مرد از صف هم ناراحت است. همه تشنه‌اند، اما او آب كافي براي همه آن‌ها ندارد. عصباني است، چون مي‌‌داند كه عده‌اي در آن سوي غبارهاي گرد و خاك دارند مي‌ميرند. برادرش، كه از او بزرگتر است، اين جا بود. از همه چيز مواظبت مي‌كرد. اما گفته بود احتياج به مرخصي دارد و به شهر رفته بود، آن هم با حال و روزي واقعا نزار، به علت قحطي و بي‌آبي.

مرد كنجكاو شده. به زن جوان مي‌گويد : "چه مي‌خواني؟"

زن مي‌گويد: "مربوط مي‌شود به روسيه." مرد مي‌گويد: "مي‌داني روسيه كجاست؟" خودش هم درست نمي‌داند كجاست.زن جوان كه چشم‌هايش از گرد و غبار قرمز شده، با افتخار به مرد جوان نگاه مي‌كند و مي‌گويد: "من توي كلاس از همه بهتر بودم. معلمم مي‌گفت من از همه بهترم."خواندن را از سر مي‌گيرد. مي‌خواهد به آخر پاراگراف برسد.

مرد هندي به آن دو بچه كوچك نگاه مي‌كند، و دستش مي رود طرف فانتا. اما مادر بچه‌ها مي گويد: "فانتا نده. تشنه‌ترشان مي‌كند." مرد هندي مي‌داند كه نبايد، اما مي‌رود سراغ يك ظرف بزرگ پلاستيكي كه آن پايين است، زير پيشخوان. دو ليوان پلاستيكي را پر از آب مي‌كند و به بچه‌ها مي‌دهد. به زن نگاه مي كند كه آب خوردن بچه‌هايش را مي‌بيند و لب‌هايش مي‌لرزد. مرد يك ليوان آب هم به او مي‌دهد. از طرز آب خوردن او دلش به درد مي‌آيد، بس كه زن تشنه بوده و عطش داشته.

بعد زن يك ظرف پلاستيكي به مرد مي‌دهد، و مرد آن را پر مي‌كند. زن جوان و بچه‌ها با دقت نگاه مي‌كنند تا مبادا قطره‌اي بيرون بريزد.

بار ديگر خم مي‌شود روي كتاب. آهسته آهسته مي‌خواند اما اين پاراگراف جذبش مي‌كند و دوباره مي‌خواند.

"وارنكا با روسري سفيدي كه روي موهاي سياهش بود، وسط بچه‌ها، با آن خوش‌خلقي و رفتار شادي كه با آن‌ها داشت، آشكارا هيجان‌زده از فكر خواستگاري احتمالي مردي كه او دوستش داشت، بسيار جذاب به نظر مي‌آمد. كوزنيشف كنارش راه مي‌رفت و مدام نگاه‌هاي تحسين‌آميزي به او مي‌انداخت. با نگاه كردن به وارنكا همه آن حرف‌هاي خوشي را به ياد مي‌‌آورد كه از دهانش شنيده بود، همه آن خوبي‌هايي را به خاطر مي‌آورد كه در او سراغ داشت، و بيش از پيش در مي‌يافت احساسي كه به او داشته احساسي نادر است، احساسي كه فقط يك بار، مدت‌ها پيش، مدت‌هاي مديد پيش، در آغاز جواني‌اش داشته است. با هر گامي كه بر مي‌داشت، شادي‌اش از اين كه نزديك اوست بيشتر مي‌شد، و سرانجام اين شادي به حدي رسيد كه وقتي قارچ بزرگي با ساقه باريك و كلاهك حلقه‌اي را برداشت و در سبد وارنگا گذاشت، به چشم‌هاي او نگاه كرد و با ديدن سرخي رضايت و هراسي كه به چهره او دويده بود خودش هم دستپاچه شد و در سكوت لبخندي به او زد كه از خيلي چيزها حكايت مي‌كرد."

اين اوراق چاپي روي پيشخوان است، كنار چند شماره قديمي از مجلات مختلف، بعضي اوراق روزنامه‌ها، دخترهايي با بيكيني.

وقتش شده كه زن از خلوت مغازه هندي خارج بشود و راه چهار مايلي روستا را در پيش بگيرد. وقتش شده ... كه خارج بشود از صف زنان منتظري كه قيل و قال مي‌كنند. اما مرد هندي هنوز اين دست و آن دست مي‌كند. مي‌داند براي زن چه زحمتي دارد- برگشتن به خانه، با دو تا بچه‌ كه به او چسبيده‌اند. نوشته چاپي را كه زن آن طور مجذوبش شده به او مي‌دهد، اما واقعا باورش نمي‌شود كه اين زن ريزه ميزه با آن شكم گنده از آن مطالب سر در بياورد.

زن جوان خودش را به پيشخوان چسبانده و بچه‌هاي كوچكش هم محكم دامنش را گرفته‌اند. شلوار جين مي‌پوشد، چون زن مدرني است، اما روي جين يك دامن كلفت پشمي پوشيده كه لباس سنتي آن مردم است: بچه‌هايش مي‌توانند راحت به آن بياويزند، چون چين‌هاي ضخيم دارد.

نگاه تشكرآميزي به مرد هندي مي‌اندازد و مي‌داند كه مرد از او خوشش آمده و برايش ناراحت است. بعد مي‌رود به ميان گرد و غبار خاك.بچه‌هايش گريه‌كنان همراهش مي‌روند. گلوي‌شان پر از گرد و خاك است.

سخت بود، آه بله، سخت بود اين گام برداشتن، يك گام، گام بعد، در ميان خاك و خلي كه به شكل كپه‌هاي نرم و گول‌زننده زير پاهايش كمين كرده است. سخت است، سخت- ولي او به سختي خو كرده، مگر نه؟ ذهنش مشغول داستاني است كه داشت مي‌خواند. دارد فكر مي‌كند: "عين من است، با روسري سفيدش، و تازه عين من مواظب بچه‌هاست. مي‌شد من جاي او باشم، جاي آن دختر روس. و آن مرد، آن مرد دوستش دارد و از او خواستگاري خواهد كرد.[بعد از آن پاراگراف را نخوانده بود.] بله، مردي هم به سراغ من خواهد آمد، مرا از همه اين چيزها دور خواهد كرد، من و بچه‌ها را خواهد برد، بله، دوستم خواهد داشت و مراقبم خواهد بود."

راه مي‌رود. ظرف آب روي دوشش سنگيني مي‌كند. به راهش ادامه مي‌دهد. بچه‌ها صداي لمبر زدن آب توي ظرف را مي‌شنوند. وسط راه مي‌ايستد، ظرف را پايين مي‌گذارد. بچه‌هايش مي‌گريند و به ظرف دست مي‌كشند. فكر مي‌كند كه نمي‌تواند در ظرف را باز كند، چون گرد و خاك وارد آن مي‌شود. براي باز كردن آن هيچ چاره‌اي ندارد، مگر آن كه به خانه برسد.

به بچه‌هايش مي‌گويد: "صبر داشته باشيد. طاقت بياوريد."بايد خودش را جمع و جور كند و به راهش ادامه بدهد.

فكر مي‌كند: معلمم مي‌گفت كتابخانه‌اي هست، بزرگتر از سوپرماركت، ساختمان بزرگي پر از كتاب. زن به راهش ادامه مي‌دهد و لبخند مي‌زند، و باد هم گرد و خاك بر چهر‌ه‌اش مي‌پاشد. فكر مي‌كند. من زرنگ هستم. معلم مي‌گفت من زرنگ هستم. زرنگ‌تر از همه ی مدرسه - معلم مي‌گفت بچه‌هايم زرنگ مي‌شوند، مثل خودم. مي‌برم‌شان به كتابخانه، جايي كه پر از كتاب است، و بچه‌هايم مدرسه خواهند رفت، معلم خواهند شد- معلمم به من مي‌گفت كه مي‌توانم معلم بشوم. به يك جاي دور خواهند رفت، پول در خواهند آورد. نزديك كتابخانه بزرگ زندگي خواهند كرد، و زندگي خوبي خواهند داشت.

شايد بپرسيد چه طور آن قسمت از رمان روسي از پيشخوان مغازه يك هندي سر در آورد؟اين خودش يك داستان قشنگ از كار در مي‌آيد. شايد كسي اين داستان را بنويسد.

زن بي‌نوا به راهش ادامه مي‌دهد، بدنش را راست نگه داشته و به فكر آبي است كه بعد از رسيدن به خانه به بچه‌هايش خواهد داد و كمي هم خودش از آن خواهد نوشيد. مي‌رود، مي‌رود ... از ميان گرد و غبار مهيب خشكسالي افريقا.

[...] ما آدم‌هاي خسته و بي‌رمقي هستيم، ماييم و اين دنيا - دنياي به خطر افتاده. به درد طعنه زدن مي‌خوريم، حتي نيشخند زدن. از بعضي الفاظ و ايده‌ها زياد استفاده نمي‌كنيم، بس كه مستعمل شده‌اند. اما شايد بخواهيم بعضي الفاظ را كه توان‌شان را از دست داده‌اند احيا كنيم.

[...] زن بي‌نوايي كه كورمال كورمال درميان گرد و غبار پيش مي‌رود و روياي درس خواندن بچه‌هايش را در سر مي‌پرورد، آيا فكر مي‌كنيم ما از او برتريم؟ ما، با شكم سير، گنجه‌هاي پر از لباس، خفه از ريخت و پاش؟

من فكر مي‌كنم هنوز هم آن زن است كه به ما مي‌گويد چه بايد كرد و آن زناني كه سه روز بود چيزي نخورده بودند اما از كتاب و درس و مشق حرف مي‌زدند.

برگرفته از خطابه دوریس لسینگ در مراسم اهدا ء جایزه نوبل، ترجمه رضا رضایی

کسانی که نوبل نمی برند؛ برداشت دوم

2008-12-26T09:13:00.000-08:00

[...] مي‌گويند مردم زير دست حكومتي مي‌افتند كه لياقت‌شان است، اما من فكر نمي‌كنم اين حرف در مورد زيمبابوه درست باشد. يادمان نرود كه اين عطش و احترام به كتاب ربطي به رژيم موگابه ندارد، بلكه از زمان رژيم قبل- رژيم سفيدها- وجود داشته است. واقعا پديده شگفت‌انگيزي است اين عطش كتاب، و ما همه جا شاهد اين پديده هستيم، از كنيا گرفته تا دماغه اميد نيك.

[...] من يك دوست زيمبابوه‌اي دارم كه نويسنده است. سياه‌پوست است. [...] خواندن را از برچسب‌هاي روي شيشه‌هاي مربا ياد گرفت، برچسب‌هاي روي قوطي‌هاي كمپوت.[...] وسط يك كپه آشغال يك دايره‌المعارف كودكان پيدا كرد كه آن را دور انداخته بودند، و شروع كرد از روي آن ياد گرفتن.

[...] معمولا از نويسندگان سوال مي‌كنند كه چه طور مي‌نويسند؟ با كامپيوتر؟ ماشين تايپ برقي؟ با قلم پردار؟ دستي؟ اما سوال اصلي اين است: "آيا جايي پيدا كرده‌اي، جايي خلوت، كه وقتي مي‌نويسي آن جا باشي؟" در چنين جايي، كه حالتي شبيه شنيدن دارد، حالتي شبيه دقت و توجه دارد، بله، در چنين جايي است كه واژه‌ها مي‌آيند، واژه‌هايي كه كاراكترهاي شما به زبان مي‌آورند، همين طور ايده‌ها - الهام.

اگر نويسنده ما نتواند اين جاي خاص را پيدا كند، شعرها و داستان‌هايش قبل از تولد مي‌ميرند.

وقتي نويسندگان با هم حرف مي‌زنند، چيزي كه از يكديگر مي‌پرسند معمولا به اين جاي خاص مربوط مي‌شود، به اين زمان ديگر. مي‌گويند: "آن را پيدا كرده‌اي؟ مال خودت كرده‌اي؟"

بياييد برويم سراغ جاي ديگري كه خيلي تفاوت دارد. بياييم لندن، يكي از شهرهاي بزرگ. نويسنده جديدي پيدا شده. به طعنه مي‌پرسيم ممه‌هاي خانم چه جوري است؟ خوشگل است؟ آقا جذاب است؟ خوش قيافه است؟ شوخي مي‌كنيم، اما اين شوخي نيست.

براي اين كشف جديد هورا مي‌كشند، احتمالا كلي پول به او مي‌دهند. بيخ گوش‌شان دوربين و ضبط‌صوت وز وز مي‌كند. همه جا استقبال، تعريف و تمجيد، روي دست بردن. ما مسن‌ترها كه اين چيزها را پشت سر گذاشته‌ايم دل‌مان به حال اين تازه‌كارها مي‌سوزد، چون غافل‌اند كه چه اتفاقي دارد مي‌افتد.

آقا يا خانم مجيز مي‌شنود، خوشش مي‌آيد.

اما يك سال بعد از او بپرسيد نظرش چيست. من شنيده‌ام. مي‌گويد: "اين بدترين اتفاقي بوده كه مي‌شده بيفتد."

بعضي از نويسنده‌هاي تازه كار كه زياد دور و برشان سرو صدا شده است، ديگر چيزي ننوشته‌اند يا آن چيزي را كه مي‌خواسته‌اند يا منظورشان بوده ننوشته‌اند.

ما مسن‌ترها مي‌خواهيم زير گوش معصوم آن‌ها زمزمه كنيم: " آيا جايت را پيدا كرده‌اي؟ جايي كه فقط مال خودت باشد، جاي لازمي كه در آن صداهاي خودت با تو حرف بزند، فقط با تو، جايي كه بتواني رويا ببيني. آهان، به آن بچسب، نگذار در برود."

برگرفته از خطابه دوریس لسینگ در مراسم اهدا ء جایزه نوبل، ترجمه رضا رضایی

کسانی که نوبل نمی برند؛ برداشت اول

2008-12-11T13:04:00.000-08:00

[...] ما در فرهنگ پاره پاره ای به سر می بریم که در آن یقین های ما، حتی یقین های چند دهه پیش ما، مورد ِ تردید قرار گرفته است، و خیلی عادی شده که مردان و زنانِ جوانی که سال ها درس خوانده اند هیچ چیز از دنیا ندانند، هیچ کتاب نخوانده باشند، فقط بعضی چیزهای خاص بدانند، مثلا کامپیوتر.

اتفاقي كه براي ما افتاده است نوآوري‌هاي خيره‌كننده است، كامپيوتر و اينترنت و تلويزيون، نوعي انقلاب. اين اولين انقلابي نيست كه ما انسان‌ها با آن مواجه شده‌ايم. انقلابِ چاپ، كه فقط ظرف چند دهه روي نداد بلكه خيلي بيشتر طول كشيد، اذهان و شيوه‌هاي انديشيدن را عوض كرد. ما، آدم‌هاي بي‌محابا، به روال هميشگي‌مان آن را يكسره پذيرفتيم و هيچ سوال نكرديم كه "با اين اختراع چاپ، چه اتفاقي براي ما افتاده؟" حالا هم اصلا درنگ نكرده‌ايم تا از خودمان بپرسيم كه ما و ذهن ما با اين اينترنت نوظهور چه تغييري خواهد كرد، همين اينترنت كه يك نسل كامل را فريفته بطالت‌هاي خود كرده، طوري كه حتي آدم‌هاي كاملا عاقل هم معترف‌اند كه وقتي گرفتارش مي‌شوند به دشواري مي‌توانند از آن خلاص شوند و شايد يك روز تمام بگذرد و هنوز مشغول سرك كشيدن به اين جا و آن جا باشند.

[...] ولي ما تنها آدم‌هاي اين دنيا نيستيم. چند وقت پيش، خانمي از دوستانم به من تلفن كرد و گفت كه به زيمبابوه رفته بود، به روستايي كه آدم‌هايش سه روز بود غذا نخورده بودند اما داشتند درباره كتاب حرف مي‌زدند، درباره اين كه چه طور كتاب تهيه كنند، درباره آموزش.

[...] من خودم خرج يك تحقيق كوچك را دادم تا ببينيم آدم‌ها [در روستاهای زیمبابوه] چه مطالبي را دوست دارند بخوانند، و ديديم كه نتايج ما مشابه نتايج تحقيق يك گروه سوئدي است كه البته من قبلا از آن بي‌اطلاع بودم. كساني كه كتاب مي‌خواندند، دوست داشتند همان كتاب‌هايي را بخوانند كه اروپايي‌ها دوست دارند بخوانند - انواع و اقسام رُمان‌ها، داستان‌هاي علمي، شعر، داستان‌هاي پليسي، نمايش‌نامه‌ها، شكسپير. و كتاب‌هاي خودآموز از قبيل "چه گونه در بانك حساب باز كنيم" در انتهاي فهرست بودند. همه ی آثار شكسپير، بله از شكسپير اسم مي‌بردند.

برگرفته از خطابه دوریس لسینگ در مراسم اهدا ء جایزه نوبل، ترجمه رضا رضایی

The Labyrinth of Solitude, Life & Thought

2008-12-10T03:54:00.000-08:00

جوامع با هر نوع ایدئولوژی، سیاست، یا اقتصاد می کوشند تا تفاوت های کیفی - یعنی انسانی - را تبدیل به همسانی کمّی کنند. شیوه های تولید انبوه در مورد اخلاق، هنر و عواطف و احساسات هم به کار بسته می شود. تناقض ها و استثناها از میان برده می شوند، و این باعث می شود که ما دیگر نتوانیم به عمیق ترین تجاربی که زندگی می تواند عرضه کند، یعنی کشف واقعیت به صورت وحدتی که اضداد در آن گرد هم آمده اند، نایل آئیم.

اکتاویو پاز، ترجمه خشایار دیهیمی

من و هایدگر

2008-04-01T06:43:00.000-07:00

هایدگر: من حق دارم بدونم که چرا اینجا هستم.

من: مرد حسابی! مگه توی دادگاهی؟ میخوام دو کلمه باهات حرف بزنم... نکنه باید وکیلت هم باشه تا حرف بزنی؟

هایدگر (با اِسترس و ترس): گفتم من باید بدونم که...

من: ببین رفیق! فکر کنم تو هنوز که هنوزه، میترسی که از قبر بیارنت بیرون و به خاطر اینکه چند وقتی عضو حزب نازی بودی محاکمه ات کنند. یا اینکه میترسی گشتاپو بخواد ازت انتقام بگیره. درست نمیگم؟

هایدگر: ...

من: آخه کجای من شبیه قاضی دادگاه یا مامور گشتاپوئه؟

هایدگر (با وحشت به سِزار اشاره می کند و فریاد می زند): اون سگ! اون سگ، سگِ مامورین گشتاپوئه!

من: راست میگیا! تا حالا بهش فکر نکرده بودم... پس بالاخره یه جای من شبیه مامورین گشتاپوئه!؟ ایشون تنها دوست صمیمی منه. اسمش سِزاره. از بنده و شما هم آقاتره. اگر گازش نگیری کاریت نداره!

(سِزار با تعجب به هایدگر نگاه می کند.)

هایدگر: پس من چرا اینجا هستم؟

من: چون من میخوام یه چیزی رو برات تعریف کنم. یعنی فکر می کنم که اینو فقط میتونم برای تو تعریف کنم. ببین من فکر میکنم که "پدر فلسفه" هستم. راستش خودم سابق بر این به این فکر میخندیدم، ولی شواهد و قراین به قدری زیاد شدن، که نمیتونم کتمانشون کنم. البته بهت بگم، اینکه من میگم پدر فلسفه ام، معنیش این نیست که وَهم برم داشته که چه خری شدم. چون همونجور که قبلا به صادق هم گفته بودم، فلسفه و ملحقاتش، گوز خره! ولی به هر حال هرچی که باشه، من پدرشم.

هایدگر: چطور به این نتیجه رسیدی؟

من: به کدوم نتیجه؟ اینکه فلسفه گوز خره، یا اینکه من پدر فلسفه ام؟

هایدگر: اینکه میگی پدر فلسفه ای.

من: ببین من از بچگی، به یه چیزایی فکر می کردم، بدون اینکه در موردشون خونده باشم. بعدها، وقتی فیلسوفهای مختلف رو شناختم، دیدم که اون چیزایی که من توی بچگی بهشون فکر می کردم، شاهکار بعضی از فلاسفه به شمار میان.

هایدگر: مثلا؟

من: خوشحالم که پرسیدی. مثلا وقتی که دبستان می رفتم، یه مداد رو نشون همکلاسیم میدادم، ازش می پرسیدم: "این چیه؟" اون هم می گفت: "مداده!" میگفتم: "نه بابا! نمیگم که اسمشو بگی! بگو چی میبینی؟ توضیح بده!" اون هم مثلا میگفت: "رنگش قرمزه." بعد تازه من با خودم فکر می کردم که: "آیا قرمزی که اون میبینه، همون قرمزیه که من میبینم؟ یا اینکه قرمزش یه جور دیگه است؟" بعدها فهمیدم که اون موقع داشتم با همون چیزی کلنجار می رفتم که افلاطون توی "مُثُل" توضیحش میده.
همون موقعها، بارها میشد که یه چیزی، مثلا یه صندلی رو میذاشتم توی اتاق، و وقتی که از اتاق میومدم بیرون، با خودم فکر می کردم که: "آیا اون صندلی هنوز همونجاست؟ یا وقتی که من دیگه اونجا نیستم، اون هم بلند میشه میره یه جای دیگه، یا برای خودش غیب میشه؟" الآن میبینم که کانت عیناً راجع به این قضیه صحبت کرده.
یا اینکه مثلا، بعضی وقتها فکر می کردم: "آیا بقیه ی آدمها، عین من هستند؟ یعنی اونها هم واقعا آدم اند؟ یا نکنه مثلا روبات اند و دارن برای من فیلم بازی می کنن؟ یعنی امکان داره که کارشون تو این دنیا فقط این باشه که برای من فیلم بازی کنند؟" همین چند روز پیش خوندم که دکارت دقیقا راجع به این مسئله صحبت کرده، و اتفاقا نتونسته به نتیجه ای برسه.
یه رفیقی دارم که عاشق نیچه است. به خودش هم گفتم که من تا حالا یک خط از نیچه نخوندم. اما یک سری جمله هایی که به همین رفیقم گفته بودم، ظاهرا قبلا عینا توسط نیچه گفته شده بودند.
راستی! یه چیز دیگه که اتفاقا به تو هم مربوط میشه: وقتی که دبیرستان میرفتم، میشنیدم که این جمله دکارت رو به عنوان یک شاهکار تکرار میکنند: "فکر میکنم پس هستم." بعدش هم "به به چه چه" می کنند. اما من با خودم فکر میکردم: "آخه که چی؟ این چه جور نتیجه گیریه؟ حالا بعدش میخواد به چی برسه؟" تازه نمیدونستم که بعدش بر اساس این نتیجه گیری، چه شامورتی بازی ای درآورده. این دقیقا همون چیزی نیست که تو توی کتاب "متافیزیک" توضیح دادی؟

هایدگر: یه جورایی همونه.

من: راستی یه چیزی هم راجع به فلسفه ی تو توی کتاب "هستی و زمان" به نظرم میرسه، که احتمالا 20 سال دیگه یه فیلسوف جدید بهش اشاره میکنه.

هایدگر (با اشتیاق): چی؟

من: ببین اینی که من بهت میگم، معنیش این نیست که لزوما موضع شخصی منه. شاید من فلسفه ی تو در مورد دازاین (Dasein) و ایجنت (Agent) را قبول داشته باشم، شاید هم نه. اما چیزی که میخوام بگم، اشکالیه که میشه به فلسفه تو گرفت. تو میگی که آدمیزاد همون کاریه که انجام میده. یا "شخصیت آدم در گرو اعمالی است که انجام می دهد". و اینجوری تونستی "جوهر روحانی" ای که افلاطونیها بهش معتقدند رو ببری زیر سوال. به نظرم یک فیلسوف افلاطونی، میتونه بهت گیر بده که از کجا معلوم که اعمال آدم زاییده ی شخصیتش نباشه؟

هایدگر (در حال تفکر):...

من: همین! کارم باهات تموم شد. بفرمائید! میتونی بری!

غولبازی

2008-03-22T13:13:00.000-07:00

بعدازظهر اول دی ماه 86، همراه با رفیقی در باغ فردوس قدم می زدیم. رفیق گفت:
- یکی از بزرگترین آرزوهام اینه که یک بار پروفسور رضا رو ببینم و باهاش صحبت کنم.

گفتم:
- هر آدم مشهوری رو، می بایست فقط در ظرف همون اثری که به خاطر اون مشهور شده دوست داشت. تو وقتی میگی "حافظ"، منظورت غزلیات حافظه. وقتی میگی "پروفسور رضا"، منظورت تئوریهاشه. وقتی میگی "انشتین"، منظورت تئوی نسبیته. وگرنه "حافظ" بدون غزلیاتش، یک ولگردی بوده که بچه بازی می کرده و عاشق "مُغ بچه" بوده. "پروفسور رضا" هم احتمالا از اون دسته آدمهایی باشه که به ماتحتش میگه دنبالم نیا. "انشتین" هم که مطمئنا اصلا برای تو وقت نمی گذاشته، چون کارای مهمتری داشته. خلاصه اینکه، کافیه یک ساعت با هر کدوم از این مشاهیر بشینی، تا هزار تا عیب ازشون بزنه بیرون. من هم که می دونی، به زور بتونم عیبهای خودمو تحمل بکنم و حداکثر عیبهای سِزار – سگمو - (که از حق نباید گذاشت، اصلا عیب نداره!)

***

حکایت ما و صادق خان هم همینه!
اگر ما صادق خانِ هدایت رو از پرلاشز آوردیم پیش خودمان، صرفا به این خاطر بود که فکر می کردیم میتونه به حرفهای گزنده ی ما گوش بده. لیکن کار به جایی رسید که دیدیم گوش این شازده هم ظرفیت شنیدن بعضی حرفهای ما رو نداره، این شد که کردیمش تو فریزر و فریزر رو سوت کردیم به بهشتی که خودش توی "قضیه ی زمهریر و دوزخ" تعریفش رو کرده بود.
البته چاره ی کار ما هم مهیاست: از این به بعد، در هر زمینه ای که دلمان خواست حرف بزنیم، غول اون رشته رو از خواب بیدار می کنیم و میاریم اینجا تا به حرفهامون گوش بده. وقتی هم که حرفهامون تموم شد، غول رو مرخص می کنیم، تا متوجه عیوب انسانیش نشیم. این است راز غولبازی.

پی نوشت: یک سال پس از این پُست، نگارنده در چند نوبت شانس نشستن و گفتگو با پروفسور رضا را پیدا کرد. فارغ از تئوریهایشان، ایشان به غایت نازنین می باشند.

صادق خان در فریزر

2007-08-14T07:48:00.000-07:00

گفتم:
- من هر روز عقیده ام راجع به همه چیز عوض می شه. خیلی هم شدید عوض می شه. طوری که به عقاید گذشته ام می خندم و مسخره شون می کنم.

هدایت گفت:

- که چی؟

- که این که چند لحظه ای می شه که عقیده ام نسبت به حضرتعالی هم عوض شده. نه فقط نسبت به تو، بلکه نسبت به همه ی همکارانت، کسانی که در حوزه ی ادبیات و فلسفه کار می کردن... توی ادبیات، از حافظ و خیام بگیر، تا خود جنابعالی... توی فلسفه، از تالس و پیش سقراطیان بگیر تا ژان پل سارتر... بین اینها کسانی هستند که در حکم بهترین دوستان من بودند و تنهایی خودم رو فقط با اونها قسمت می کردم. اما الان باز عادت همیشگیم اومده سراغم... نظرم عوض شده...

هدایت پرسید:
- منظور سرکار؟

گفتم:
- یعنی این که به نظرم، همه ی شما یه جورایی لوس و نُنُر بودین. حداقل اون قدر شعور نداشتین که از این به بعد حاضر بشم تنهایی خودم رو با شما دور بریزم... شماها فکر می کنین چه خبره... همه شما آدمیزاد رو محور هستی قرار دادین... از سه حال هم خارج نیست: یا یکی مثل تو، اون قدر زندگی مسخره اش رو جدی گرفته که اون چرندیات رو سرهم کرده... چرندیاتی که تبدیل می شه به بهترین رمان فارسی و اتفاقا تا همین دیروز به نظر خود من هم شاهکار بود! یا یکی مثل نظامی میاد و کلی ورق سیاه می کنه که یک نره الاغی به یک ماده الاغ می رسه یا نمی رسه... یا یکی هم مثل حافظ یا خیام، دغدغه اش این بوده که چه جوری بهش خوش بگذره. که البته این دو تای آخری سگشون به تو و بقیه شرف داره! چون اینها حداقل درک کرده بودن که دنیای آدمیزاد، خیلی کوچیکتر از دنیای واقعیه و به این نتیجه رسیده بودن که بهتره الواطی کنن. فلاسفه هم از دو حالت اول و آخر خارج نیستن. یا یک عده شون مثل شوپنهاور نفهمند، یا یک عده ی دیگه مثل هگل نفهمترند!
ببین! من از تو نمی پرسم که معنای سال نوری رو درک کردی یا نه... یا این که معنای عدم وجود زمان رو درک کردی یا نه. چون مطمئنم حتی راجع بهشون فکر هم نکردی... چون اگه فکر می کردی، دیگه وقت نمی کردی که اون مزخرفات رو سرهم کنی. فقط یک سوال ازت دارم: تا حالا به این فکر کرده بودی که این زمینی که روش ایستادی، با چه سرعتی به دور خودش و خورشید می چرخه؟
فکر کن!... می بینی؟... اگه فکر کنی خیلی چیزها عوض می شه... اگه فکر کنی، دیگه آدمیزاد محور قضایا نمی شه... دیگه مهم نیست که تو خودتو بکشی یا نکشی... البته اگر فکر کنی، هیچ وقت خودتو نمی کشی، چون به این نتیجه می رسی که باید سعی کنی تا حد توانت به نظام هستی که زندگی زمینی هم زیرمجموعه ی کوچکی از اونه کمک کنی... مثلا اکسیژن بگیری، دی اکسید کربن بدی بیرون... یا اینکه غذا بخوری و کود بدی بیرون... البته اگه خودت رو هم بکشی، خواهی نخواهی، باز هم به سیستم هستی کمک می کنی. چون کود میشی واسه ی درختها...فقط ای کاش کود مرغوبی بشی... پس اگه راحتتری، خودتو بکش، فقط دیگه مزخرف نگو که زندگی زشته و بی رحمه و از این نُنُر بازیها...
البته اشکال از تو و همکارانت نیست... همه همینیم... من هم تا دیروز می خواستم ثابت کنم که مثنوی به درد نمی خوره... یا حافظ به درد می خوره... راستی... تو می دونستی که شمس تبریزی به دست پسران مولوی به قتل رسیده؟

هدایت گفت:
- آره!

- می دونستی به خاطر این کشتنش که پدرشون از وقتی با اون آشنا می شه، از نوشتن مثنوی توبه می کنه و دیگه از مردم پول مفت و باج سبیل نمی گرفته؟ رو همین حساب پسرای مولوی که مزه ی نون مفت رفته زیر دندونشون، از دست شمس عصبانی میشن و ترتیبشو می دن... می دونستی؟

-آره!

- پس چرا همون موقع نگفتی که من دیگه این قدر زحمت نکشم تا ثابت کنم مثنوی رو باید انداخت تو سطل آشغال! ترسیدی مغرور بشم که زدم تو خال؟
به هر حال... دوست من... تمام فلسفه رو که بچلونی، تنها چیز به درد بخوری که دستتو می گیره، مُثُل افلاطون و بعضی جملات کانت و منش سقراطه... تمام ادبیات رو هم که بچلونی به این یه مصرع می رسی که حافظا می خور و مستی کن و خوش باش ولی ... همین! بقیه رو بنداز تو سطل آشغال...
از این به بعد، تکلیف بنده روشنه... تنهاییم رو با کسی تقسیم می کنم که از خودم بیشتر بفهمه: به باخ گوش می دم و دقیقا مثل بچه ی کلاس اول، از الفبای نجوم و کیهان شناسی شروع می کنم و اخبار مربوط به استفان هاوکینگ رو پیگیری می کنم. حضرت عالی هم بی زحمت رفع زحمت کنین.

هدایت که با چهره ی یک شازده ی عصبانی مشغول ور رفتن با ماشین زمانش بود، با تندی گفت:
- همینکارو هم میکنم. منتها این ماشین لعنتی مثل اینکه خرابه...

- پس تا زمانی که درست بشه می بایست یک فکری بکنیم که این دفعه به قتل نرسید...

در فریزر رو باز کردم و هدایت رو به زور توش جا دادم. یک قفل گنده هم به در فریز زدم و کلیدش رو قورت دادم. تا ببینیم کلیدش کی دوباره به دستمون می رسه...

حافظ و خیّام در گفتگو با صادق خان؛ قسمت سوم

2007-07-27T11:47:00.000-07:00

هدایت بلافاصله گفت:
- پس خودت رو آماده کن! سوال اول: سرکار اطلاع داشتی که خواجه حافظ، چه قدر مجیز پادشاهان مشنگ زمان خودش رو گفته و چه دستمال ابریشمی براشون دست گرفته؟

گفتم:
- می دونستم! حدود پنج قصیده و سی غزل این تیپی داره. به نظر شما اشکالی داره؟

هدایت گفت:

- این رو من باید از تو سوال کنم!

گفتم:
- نه! نداره! اصلا من چه کاره ام که بگم اشکال داره یا نداره! تازه به نظرم توی همین تیپ غزلهاش شاه بیت زیاد پیدا می شه.

هدایت گفت:
- مثل:

عرضه کردم دو جهان بر دل کار افتاده .. بجز از عشق تو باقی همه فانی دانست

و ادامه داد:
- گرفتاری آدمیزاد، این است که از اینجا مدعی رفتار حافظ در شرایط قرن هشتم هم می شه. حتی توی خاطر خواههای دو آتشه ی حافظ هم هستند کسانی که وقتی به این دسته از اشعارش برخورد می کنند، با خودشون دچار مشکل میشن. شاید از خودشون سوال کنن که چی می شد اگه حافظ این سی غزل رو نمی گفت؟!

- آخه استدلالشون چیه؟ معتقدند که حافظ می بایست شمشیر می کشیده؟ یا این که انتخابات رو تحریم می کرده؟

- احتمالا می گویند چرا حافظی که ادعا کرده:

ما آبروی فقر و قناعت نمی بریم..... با پادشه بگو که روزی مقرر است
***
کسی که کنج قناعت به گنج دنیا داد..... فروخت یوسف مصری به کمترین ثمنی
***
گنج زرگر نبود کنج قناعت باقیست.... آن که آن داد به شاهان به گدایان این داد
***
گرچه گردآلود فقرم، شرم باد از همتم .. گر به آب چشمه ی خورشید دامن تر کنم
با وجود بینوایی روسیه بادم چو ماه ..... گر قبول فیض خورشید بلند اختر کنم

اومده و برای کسانی دستمال ابریشمی دست گرفته!

...

حافظ و خیّام در گفتگو با صادق خان؛ قسمت دوم

2007-07-23T02:36:00.000-07:00

گفتم:

- ببینید! گرفتاری اینه که من همونقدر که گاهی وقتها دیوونه وار عاشق زندگی ام، گاهی وقتها هم به همون اندازه ازش بیزار میشم. مثلا وقتی می رم زیر درخت توت و توت می خورم، وقتی مزه ی شیرین توت میشینه روی زبونم، لذتی که در وجودم موج می زنه رو با هیچی عوض نمی کنم. توت میوه ی غریبیه! شیرینی اش خیلی زیاده، اون قدر زیاد که گاهی وقتها گلو رو می زنه. ولی این شیرینی، خیلی هم زودگذره. فقط یک ثانیه روی زبونت دوام میاره. بعدش دیگه هیچی! عشق و نفرت من هم به زندگی، دقیقا به همین سرعت جاشونو به همدیگه می دن.

ادامه دادم:

- مثلا وقتی به کوهها نگاه می کنم، وقتی صدای آب رو می شنوم، وقتی میوه ی درختها رو می چینم، وقتی به گلها آب می دم، وقتی به سگها نگاه می کنم، به گله ی گوسفندا و به بزغاله ای که توش شیطونی میکنه، به گنجشکها، به درختها، به علفها، به ابرها و آسمونی که توی اون هستند، به بچه ی کوچولویی که دلش بستنی می خواد، به گل کوهی ای که با پشتکار و سماجت میان سنگهای زمخت عشوه گری میکنه... وقتی بوی خاکی که تازه آب خورده به دماغم می خوره، وقتی آب می خورم، آخ که من دیوونه ی آب خوردنم... یا خیلی کارای دیگه... اون موقعهاست که من عاشق زندگیم! دلم می خواد زندگی رو محکم بغل کنم، زار بزنم و بگم که چه قدر دوستش دارم...

بعد از مکثی گفتم:

- اما از اون طرف... وقتی رذالتهای خودم و آدمای دیگه رو می بینم، وقتی اخبار کوفتی رو می شنوم و می بینم که یه نفر با سر و وضع آراسته و خنده ی تهوع آور، خیلی عادی خبر میده که امروز توی فلان جا صد نفر کشته شدند، که بیست نفرشون هم کودک بودند، و آخرش هم یک نفر تحلیل می کنه که چرا به جای صد و یک نفر، صد نفر کشته شدن... و ما هم خیلی عادی هر شب گوش میدیم... گوش می دیم چون به هضم غذا کمک می کنه... تحمل میکنیم چون عادیه... وقتی بچه های معلول و مریض یا بی سرپرست رو می بینم، وقتی همه ی اینها رو می بینم... دلم می خواد خودم رو از بغل زندگی بکشم بیرون و بهش بگم که پُفیوز ِ پَست ِ پیر قحبه! دست از سرم بردار...

هدایت حرفم را قطع کرد و گفت:

ء- ببین من حرفم رو پس می گیرم! اتفاقا تو خیلی خوب می تونی لنگ در هوا بودنت رو با زبون بازی و مغلطه توجیه کنی! فقط به من بگو، شرط می بندی یا نه؟!

با پررویی گفتم:

- می بندم!

حافظ و خیّام در گفتگو با صادق خان؛ قسمت اول

2007-07-23T02:35:00.001-07:00

هدایت پرسید:

- سرکار ادعا می کنید که حافط و خیام را تمام و کمال خوانده اید؟

یقین داشتم که هدایت قصد دارد تا در طرفة العینی معلومات اندکم را به سخره بگیرد. با این حال از رو نرفتم و گفتم:

- بله! بنده حافظ و خیام را تمام و کمال خوانده ام!

هدایت گفت:

- اما من شرط می بندم که حضرتعالی هم نظیر همان هموطنان متعصب ات که می گویی اثری را نخوانده عاشق و دلباخته ی صاحب اثر می شوند، حافظ و خیام را نخوانده ای، یا اگرهم خوانده باشی، سرسری خواندی! خلاصه جوری خواندی که فقط به درد عمه ی مبارک می خورد!

گفتم:

- سر چی شرط ببندیم؟

هدایت بعد از درنگی گفت:

- اگر من توانستم با دو تا سوال کوچولو ثابت کنم که جنابعالی چیزی بارت نیست، حضرت عالی می بایست با من همسفر شوی تا به پرلاشز برویم. نگران جا هم نباش، دو سه روز اول کنار خودم تحملت می کنم تا یک جایی برایت دست و پا کنیم. فقط شبها را می بایست زیر ِ زمین بخوابی.

و ادامه داد:

- اما اگر به فرض محال چیزی بارت بود، بنده دندم نرم، دو هفته ی دیگر هم تو و این دنیا را تحمل می کنم. سگ خور!

دودل بودم که شرط هدایت را قبول بکنم یا نه. مدتی گذشت که هدایت تشر زد:

- دوست عزیز! شما را چه می شود؟ می بندی یا نه؟

- والله اگه راستش رو بخواین...

- آهان! تو از اون دسته آدمایی هستی که هیچ وقت هیچ گهی نمی شن! چون هنوز تکلیفت رو با خودت روشن نکردی. با خودت کنار نیومدی که زندگی بکنی یا زندگی نکنی، یا حتی توی زندگی بکنی یا نکنی! این اسفباره... احتمالا حتی مثل بقیه بلد نیستی که این لنگ در هوا بودنت رو با شعارهای احمقانه و کلیشه ای توجیه کنی.

گفتم:

...

ادبیات قدیم ایران در گفتگو با صادق خان؛ قسمت چهارم

2007-07-23T02:31:00.000-07:00

هدایت کلامم را قطع کرد و گفت:

- جنابعالی هم همه اش پیله کردی به یک چیز! به اصل انسانیت برگشتی، یک نقطه ضعف گیر آوردی و دست بردار هم نیستی. فقط بند کردی به "خر و کنیزک"، "مرد و زن در باغ"، "کنیزک و امیر وقت جماع" و ... یک حرف تازه بزن!

گفتم:
- به پدربزرگ بنده می گفتند که حق نداری به مثنوی دست بزنی، چون دستت نجس می شود. الآن هم به بنده و شما می گویند که حق نداری به مثنوی دست بزنی، چون مثنوی نجس می شود. خلاصه، اول و آخرش به این نتیجه منطقی می رسیم که در همه ی دورانها، حق نداریم به اثری دست بزنیم! با این وصف، یاد یکی از عکسهای نابغه ی بزرگ، چاپلین می افتم که همراه با کودکی (شاید که کودک درونش)، ترسان ترسان مشغول پائیدن خیابان هستند، غافل از این که یک پلیس قلچماق سبیل کلفت، هر دوی آنها را زیر نظر دارد. همین طور است برای جناب پدربزرگ و بنده. همواره یک گردن کلفت مواظب ماست تا مثلا به مثنوی دست نزنیم. دلیلش هم که مهم نیست! در یک دوره نباید دست زد چون دست آدم نجس می شود، در یک دوره هم نباید دست زد چون مثنوی نجس می شود.

من یا ما نمی گوییم که مثلا مثنوی یا فلان اثر "خوب" است یا "بد". چرا که اولا "خوبی" و "بدی" نسبی هستند و نه مطلق. ثانیا این موضوع، امری است کاملا سلیقه ای و شخصی. به قول شاملو، "بنده ممکن است فردوسی را دوست بدارم، یا دوست ندارم، یا اصلا دشمن بدارم. یا اینکه حافظ رو بگذارم روی سرم حلوا حلوا بکنم، ولی با سعدی این کار رو نکنم. اینها را که نمی شود تعمیم داد ...". شاید به همین دلیل است که قبل از طرح هر مطلبی، در تقدیم نومچه خواهیم آورد (آوردیم) که "این معلومات مستطاب را، با کمال احترام، دو دستی، تقدیم می کنیم به: خودمون!". ثالثا، ما اصلا بلد نیستیم که به بد بودن یا خوب بودن چیزی حکم کنیم! چرا که این امر در تخصص فضلاست، که به آسانی حکم خوبی یا بدی را صادر بفرمایند.

اما اگر از این بگذریم که هر پدیده ای را می توان از دید عقل گرایی لایب نیتس و تجربه گرایی هیوم نقد کرد و به تبع آن به اصلش شک کرد، پرسش بنده این است که، چند نفر از عاشقان دلباخته ی یک اثر شبیه مثنوی، به جز رینولد نیکلسون، صادق گوهرین، بدیع الزمان فروزانفر و چند فرزانه ی دیگر، حوصله کرده اند تا فقط یک بار، 1253 صفحه ی مثنوی را تنها ورق بزنند؟ و اگر ورق زده اند، چند نفر از آنها، می توانند استدلال کنند که چرا عبید زاکانی، این جامعه شناس روشن بین، به اندازه ی مولوی، مشهوریت ندارد؟ (از دیگرانی چون ایرج میرزا ها که بی هیچ هیاهویی، بی پروا گردن راست می کردند و جامعه را به نقد می کشیدند صرفنظر می کنیم.) اگر مواردی از این دست، در یک فضای باز مورد بررسی قرار بگیرند، به این نتیجه می رسیم که حقیقت، همواره و لزوما همان نیست که دستگاه تبلیغاتی خاله زنکی تاکنون در گوش ما پچ پچ کرده است. یعنی کسانی هم هستند که عکس آن حقیقت را می گویند، که اتفاقا از یک دید، آن هم می تواند حقیقت باشد. اما، دردناک اینکه، اتفاقا کسانی که اثری را تا به حال یک بار و از اول تا آخر ورق نزده اند، بیشتر به آن اثر تعصب دارند، تا غرق شدگان در آن اثر.

در نهایت بیائیم و این فرض محال را اختیار کنیم که خوب یا بد مطلق وجود دارد، و مثلا اثری مانند مثنوی، عین خوب مطلق باشد. از دیدگاه جامعه شناسانه، آیا می توان جامعه ای را که در آن تمامی افراد، طرفدار یک عقیده، ولو خوب مطلق باشند، جامعه ی سالم اتلاق کرد؟ آیا جامعه، به افکار و آراء متفاوت، ولو درست یا غلط نیازمند نیست؟ آیا نمی بایست که این افکار و آراء متفاوت و بعضا متناقض، با یکدیگر برخورد کنند و اصطکاک ایجاد کنند، تا از دل آن برخورد و اصطکاک، فکرها و ایده های پویا خارج شوند؟ جامعه ای که در آن همگی به یک عقیده معتقدند، یا ادعا می کنند که معتقدند، از پوپولیسم گذشته و به دماگوژی رسیده است. آن هم دماگوژی ای که در آن شخص یا اشخاص خاصی افراد جامعه را فریب نمی دهد، بلکه این خود افراد جامعه هستند که خود را می فریبند. چنین جامعه ای، به "قلعه ی حیوانات" جرج ارول می ماند که در آن، هر از چندگاهی، شعار گوسفندان عوض می شود. در قلعه ی حیوانات جرج ارول، گوسفندان به جای بع بع کردن، شعار می دهند: "چهارپا خوب، دو پا بد!" این شعار گاهی تغییر می کند به مثلا: "دو پا خوب، چهارپا بهتر!" احتمالا در جامعه ای که در آن افراد خودشان را فریب می دهند، همگان فریاد می زنند: مثنوی خوب، غیر مثنوی بد! یا مثلا: فردوسی خوب، غیر فردوسی بد! یک چنین جامعه ای، در گذر زمان، حتی برای طرفداران خوب مطلق هم خوشایند نخواهد بود.

بنابراین اگر بنده، شما، یا هر کس دیگری با هر سطحی از معلومات، به فرض مثنوی یا هر اثر دیگر را –که فرض کردیم همان خوب مطلق است- نقد کرد، معقول است که طرفداران مثنوی یا هر اثر دیگر که به آن اثر ایمان دارند، از آن نقد استقبال کنند. چرا که فرصتی برایشان فراهم آمده است، تا در بحث و استدلال با منتقد، خود نیز یقین حاصل کنند که اعتقاد آنها به آن اثر پایه و اساس درست و منطقی ای داشته است و زین پس، با اعتقاد و یقین قلبی مستحکم تر به آن اثر عشق بورزند. یقینی که تنها از دل اصطکاک آرای موافق با افکار مخالف زائیده می شود.

مدتی در سکوت گذشت. هدایت به سراغ کلکسیون دیوان های حافظ که طی سالیان متمادی جمع کرده بودم رفته بود و تک تک آنها را به نوبت بر می داشت و ورق می زد. حس می کردم از لمس دیوان ها، شور عجیبی سر تا پایش را فرا گرفته بود. سکوت را شکستم و گفتم:

- چطور است به حافظ و خیام بپردازیم. بس که مخالفت کردیم، شبیه پیر زن های غرغرو شدیم. خوب است مقداری هم در مدح این دو جانور! سخن پراکنی کنیم.

ادبیات قدیم ایران در گفتگو با صادق خان؛ قسمت دوم و سوم

2007-07-23T02:27:00.000-07:00

کتاب جلد پوستی و چاپ سنگی قدیمی را به هدایت دادم و گفتم:

- این مثنوی از پدر پدربزرگم به من رسیده و یکی از میراثهای به اصطلاح مشعشع خانوادگیه که دست بنده رو گرفته. ظاهراً قدمتش از 150 سال هم تجاوز می کنه. دانه درشتهای فامیل بارها یادآوری کرده اند که در دورانی که خشکه مقدس ها معتقد بودند که مثنوی را می بایست با انبر برداشت، پدر پدر بزرگ بنده که ظاهرا به میرزا معروف بوده اند، قبل از برداشتن آن وضو می گرفته اند. در مهمانی های خانوادگی، همواره از این قضیه به عنوان سندی برای افتخار و عزّت خانوادگی یاد می شود و اعضای فامیل آن را به رخ یکدیگر و دیگران می کشند و به واسطه ی آن باد در غبغب می اندازند.

هدایت که ظاهرا مثنوی جلد پوستی و قدمتش نظرش را جلب کرده بود، حین ورق زدن صفحات آن زیرچشمی نگاهی به من انداخت و در حالیکه لبخند ملایمی گوشه ی لب داشت پرسید:

- پس تو چرا اینجوری در اومدی؟ تو به کی رفتی؟

خندیدم و گفتم:

- والله این قضیه رو بارها از خودم پرسیدم. تنها چیزی که دستم رو می گیره این است که می گویند از حیث چهره و به خصوص اندام، شباهت غریبی به پدر بزرگم –پدر پدرم و پسر میرزا- دارم. خودم حدس می زنم که یک جهش ژنتیکی –البته در جهت منفی – اتفاق افتاده باشد.

- تا به حال جرات کرده ای که در این جمعهای فامیلی، که ظاهرا همگی عاشق سینه چاک مثنوی هستند، راجع به مولوی اظهار نظر بکنی؟

- اگه راستش رو بخواهید یک بار این کار رو انجام دادم.

- نتیجه؟

- هیچی! بزرگترهای فامیل طوری نگاهم کردند که انگار گناهی نابخشودنی مرتکب شده ام. کوچکترها هم مثل گناهکاری که برای رسوا کردنش در شهر می چرخانند و بر کوس رسوایی اش می کوبند، من رو به همدیگر نشان می دادند.

هدایت بلند بلند شروع به خندیدن کرده بود. اولین باری بود که هنگام خنده، توانستم دندانهای هدایت را ببینم. دندانهای سفید و به غایت زیبایی داشت. از او پرسیدم:

- ببخشید!؟ در نامه ها و کارت پستالهایی که از فرانسه و بلژیک به برادرتان نوشته اید، مدام از درد دندان گله می کردید. اما الآن که ظاهراً دندان هایتان به دندانهای یک جوان نو بالغ دانمارکی می ماند!

- حضرت آقا نامه های خصوصی بنده رو هم ازاله ی بکارت فرموده اند؟

- والله بنده از این هنرها ندارم. نامه ها و کارت پستالها ی شما در یک کتاب جمع آوری شده و با تیراژ بالا چاپ شده اند. به مناسبت صدمین سالگرد تولدتون.

- چه کسی این کار رو کرده؟

- پسر عیسی خان.

- عجب!

هدایت در حالی که سعی می کرد چاپ شدن نامه هایش را بی اهمیت جلوه دهد، به قصد عوض کردن بحث پرسید:

- حالا چه کار به مولوی داری؟

- من یا ما که با مولوی کاری نداریم. ایشان با ما کار دارند! تاریخ گواه این موضوع است که ایشان اولا به راه حل های دسته جمعی اعتقاد داشته است و ثانیا ادعای پیشوایی –حداقل درگفتار و منش- داشته اند.

- علاوه بر تاریخ، اینهایی که می گویی از شعرهایش هم پیداست.

- با این تفاسیر، شاید مهمترین عاملی که سبب شده است تا مولوی طرف تیغ کُند من قرار بگیرد ابیاتی است که در دفتر سوم مثنوی و تحت عنوان "جواب طعنه زننده ی مثنوی از قصور فهم خود" از طرف مولوی و خطاب به کسی که احیاناً در آینده با نظریات ایشان مخالفت خواهد کرد ایراد شده است. مولوی در این ابیات شخصی را که احیانا در آینده جرات خواهد کرد تا درباره مثنوی تفکر کند، سگ خطاب می کند! اگر از این بگذریم که به نظر بنده سگ شریفترین موجود زنده است، مولوی شخص متفکر را سگ خطاب میکند چون احتمالا در دسته بندی حضرت مولوی، سگ در زمره ی پست ترین موجودات قرار دارد. مولوی در این ابیات نعره می کشد که:

گیرم ای کَر! خود تو آن را نشنوی........... چون مثالش دیده ای چون نگروی

ای سگِ طاعن تو عوعو می کنی! ....... طعن قرآن را برون شو می کنی

این نه آن شیر است کز وی جان بری....... یا ز پنجه ی قهر او ایمان بری

و تهدید می کند که اگر فکر بکنی، آقا شیره پاره پاره ات خواهد کرد.

اما پرسش اینجاست: اصولا کسی که به ارائه ی راه حل دسته جمعی معتقد است، کسی که حداقل در سخن و منش ادعای پیشوایی دارد و اتفاقا تعداد زیادی مرید و شیفته هم دارد - که از شواهد امر پیداست مولوی چنین بوده است- می بایست جواب انتقادی را که حتی هنوز شکل هم نگرفته، بدین گونه بدهد؟ آیا این، نمودی از دیکتاتوری، آن هم به شدیدترین شکل ممکن نیست؟ (بگذریم از این که برای من هنوز روشن نشده که دیکتاتوری خوب است یا بد!) مگر دیکتاتوری همین نیست که بگوییم: من راه حل دسته جمعی ارائه میدهم، و وای به حال کسی که خلاف آن دم بزند! یعنی من راه حل دسته جمعی رو دیکته می گم، هر کی هم غلط نوشت، با ترکه ی آلبالو خدمت دستش می رسم.

- پس وای به حال کسی که درس املاء اش ضعیف باشه!

- واقعا وای به حالش! اتفاقا، هنگامی که ایشان قدم می زدند، چند نفر قلندر تحت نام مرید و البته به عنوان محافظ، مراقب ایشان می بودند و کوچه را برایشان خلوت می کردند. احتمالا اینها حین مراقبت از جناب مولوی، وظیفه داشته اند که به دنبال کسانی که درس دیکته شان ضعیف بوده نیز بگردند تا بلکه به آنها خوب دیکته نوشتن را آموزش بدهند!

هدایت محو یکی از نقاشی های مثنوی قدیمی شده بود. نگاهی به من کرد. ادامه دادم:

- من یه مثال دیگه میارم. مثال من، اتفاقا شخص شماست! شما، به فرض، دوست نمی داشتید که کسی از دید خودش، نوشته هاتون رو نقد کنه. خُب! من میگم کسی نمی تونه به شما ایراد بگیره. چرا؟ چون اصولا صادق هدایت، نه به راه حل های دسته جمعی معتقده، و نه ادعای پیشوایی داره. ولی آیا این در مورد کسی که ادعای پیشوایی دارد هم صدق می کند؟

هدایت با خنده گفت:

- کافیست! حضرت آقا خیال ندارند تا به سراغ "قضیه ی کنیزک و خر" بروند؟

- اتفاقا یکی از مواردی که خیلی از قضایا را روشن می کند، همین قضیه است.

- علاوه برآن، حیف است که درباره ی مثنوی صحبت بکنیم و به این داستان نپردازیم!

- این داستان که در دفتر پنجم مثنوی آمده است، به واقع حیرت آور است! هر وقت که آن را می خوانم، با خودم می گویم که جلل الخالق! فکر آدمیزاد تا چه حد می تواند در تیرگی ها پیچیده باشد! داستان، داستان کنیزکی است که به خر خاتونش، رابطه ی جنسی با آدمیزاد را آموخته است. کنیزک، از آنجا که فکر همه جا را کرده است، از یک کدو، برای مهار خر استفاده می کرده و ... حضرت مولانا خداوندگار، به غایت هنرمندانه، تشریح می کنند که اگر کدو نباشد چه می شود و اگر کدو باشد چه قدر بهتر! می شود:

یک کدوئی بود حیلت سازه را ------- در ... * کردی پی اندازه را

در ... * آن کدو کردی عجوز ---------- تا رود نیم ... * وقت ... *ء

(* کلمات بی تربیتی، با هماهنگی هدایت و با اجازه ی حضرت مولانا خداوندگار حذف شده اند)

مولوی استدلال میکند که می بایست از کدو استفاده کرد چرا که:

گر همه ...* خر اندر وی رود ------- هم رحم هم روده ها را بر درد

خلاصه! داستان آن قدر ادامه پیدا می کند تا جایی که خر بیچاره، از بابت فعالیت زیاد، لاغر می شود. خاتون خانه دامپزشک خبر میکند تا سبب لاغری و ضعف مفرط خر مشخص شود اما دامپزشکها از علت لاغری حیوان زبان بسته آگاه نمی شوند. تا آنکه خاتون کشیک می کشد و مچ کنیزک را در راندوویی که با خر داشته است، میگیرد. خاتون درنگ نمی کند و بلافاصله کنیزک را پی نخود سیاه می فرستد، و خودش به حیوان زبان بسته حمله ور می شود، غافل از آنکه می بایست از کدو استفاده کند! فراموش کردن کدو همانا، و هلاک شدن خاتون همان! در نهایت حضرت مولانا مشفقانه نصیحت می فرمایند که: بابا جان هول نشوید و کدو را فراموش نکنید و ...

هدایت از نحوه ی تعریف کردن و شاید نوع بیانم غرق در خنده شده بود، به گونه ای که قطرات عرق روی شقیقه هایش دیده می شدند. مدتی صبر کردم تا خنده اش فرو کش کرد و ادامه دادم:

- به نظر شما حیرت آور نیست؟ این همه پیچیدگی برای اثبات چه؟ تنها برای اینکه بگویی که آقا جان یا خانم جان، حرص نزن، یا هول نشو؟ آیا نمی توان همین قضیه را راحتتر بیان کرد؟

- همه ی اینها به کنار، اگر همچین اتفاق نادری مثلا در فرانسه بیفتد، آن زن را به جرم تجاوز به حقوق حیوانات به زندان می برند. اما، ما هم انتظار نداریم که مولوی، جزء انجمن حمایت از حقوق حیوانات باشد و برای مثال در دفاع از حقوق آن حیوان بیچاره شعر بسراید. ولی معقول بود که از این داستان پیچیده، یک نتیجه گیری بهتر بکند.

- مثلا چه نتیجه گیری ای؟

- ببین! چه عاملی باعث می شود که این خانم های محترم الاغ را به انسان ترجیح دهند؟ حکماً اگر در آن دوران زنی با مردی رابطه برقرار میکرده، تبعاتش برای آن زن آن قدر زیاد می بوده که همخوابگی با خر را به همخوابگی با انسان ترجیح می داده. غیر از این که نیست! شاید بهتر می بود که مولوی نتیجه می گرفت که ای آقایان، این چه جامعه ای است که در آن زنان ما الاغ را به انسان ترجیح می دهند؟

- یعنی اینکه حداقل پس از این همه پیچیده بافی، می توانست یک نتیجه ی معقول تر بگیرد که پیچیدگی اش را توجیه کند..

- بله! اما ظاهرا تنها توصیه کرده است که هول نشوید.

- از این دست داستانها در مثنوی کم نیست! در دفتر چهارم مثنوی، داستان دیگری آمده است که زنی همراه همسر خود جهت تفرّج به باغ می رود...

ادبیات قدیم ایران در گفتگو با صادق خان؛ قسمت اول

2007-07-23T02:23:00.000-07:00

از هدایت پرسیدم:

- نظر شما درباره ی ادبیات قدیم ایران چیست؟

- همین دو ساعتی که تا الآن با جنابعالی سر کردم، برای این که بتونم حدس بزنم پشت این سوالت چی قایم کردی کافی بوده! تشریف ببرید سر اصل مطلب! خودت اعتراف کن که منظور سرکار از این سوال چیست؟

- منظورم اینه که به نظر شما، ادبیات قدیم ایران، آن قدر گران سنگ بوده که به قول بعضی ها تاریخ زیرش شونه خم کرده؟

- تو چی می گی؟ به نظر تو بوده؟

- من می گم اگر هم بوده، یا هست، جنسش با جنس این "بودنی" که الان هست زمین تا آسمون فرق میکنه...

- یعنی می فرمائید که به این دلایلی که در حال حاضر به قول تو گران سنگ شده، گران سنگ نیست...

- دقیقا!

- چرا؟ دلیل محکمه پسند بیار وگرنه...

- ببینید، برای اینکه در باره ی کل ادبیات یک ناحیه صحبت کنیم، نمی تونیم از روشهای نقد معمول ادبیات استفاده کنیم. چون که روشهای نقد ادبیات، طبیعتا جزئی از خود ادبیات به حساب می آیند. درست نمی گم؟

- هدایت با خنده ی زیرکانه ای گفت:

- منظورت این نیست که می خوای بری سراغ فلسفه!؟

- اتفاقا به نظرم، از تنها چیزی که میشه کمک گرفت، یا حداقل من می تونم کمک بگیرم، فلسفه است. در فلسفه، از یک دید، دو قطب متضاد داریم. در یک سو لایب نیتس هست و راسیونالیسم او، و در سوی دیگر دیوید هیوم هست و امپریسیسم. اتفاقا اگر ادبیات ایران رو از دید هر کدوم از این دو مکتب متضاد تحلیل کنی، به این نتیجه می رسی که ... یعنی اصلا به نتیجه ای نمی رسی! می بینی که نمی تونی برای این "گران سنگی" توجیه معقولی پیدا کنی.

منتظر عکس العمل هدایت بودم. پس از درنگی گفت:

- من اصولا با این پروسه ای که انتخاب کردی مخالفم. یعنی نقد ادبیات با فلسفه اون هم با فلسفه ی چه کسانی! هیوم و لایب نیتس که نهایت مطلق گراهای عالم بودند. ادبیات از دل جوامع انسانی بیرون میاد. هر چیزی هم که با انسان سروکار داره مطلق بودن سرش نمی شه. اما بهت قول میدم که از همین راه هم نمیتونی خیلی راحت اهداف شیطانیت رو پیاده کنی. البته چون من اینجا هستم کارت راحت نیست! حالا بفرمائید...

- چیزی که من حس می کنم، این است که در این مملکت، در هر دوره ای یکی از این غول های ادبیات قدیم مُد میشوند. مثلا ده - بیست سال پیش، ظاهرا حضرت فردوسی مد روز بودند و بساط شاهنامه خوانی بین روشنفکرهای این مملکت پر رونق بوده. علت هم خُب روشنه! آقایون روشن فکر، به دلیل بعضی مسائل آن روز، فردوسی را برای ارضای احساسات ناسیونالیستیشون در برابر عربها عَلَم می کردن. حالا ما فرض میکنیم که اصلا ناسیونالیسم در کل خوب! (بگذریم از این که خیلی ها این نوع "ایسم" رو در حد احساساتی مثل احساسات جنسی، پست میدونن). و تازه بعدش هم فرض می کنیم که واضح و مبرهن باشد که "ما" 1000 برابر از عرب ها برتریم، (بازهم چشمامون رو روی این نکته می بندیم که نژاد این "ما" اصلا معلوم نیست و به سبب مهمان نوازی ذاتی در این مرز و بوم، هر قومی که به این مملکت حمله می کرده، چون از مهمان نوازی بدش نمیومده و بهش خوش می گذشته، یک مدت زیادی همینجا جا خوش می کرده و یک ناخونک کوچولویی هم به این نژاد مقدس میزده). حالا اگر تمام این فرضیات صحیح باشند، آقایون روشن فکر مجاز میشوند که رگ ناسیونانیستیشون شَق بشه. درست؟

- خُب؟ که چی؟

- خُب! اصولا این که تو بیای و فردوسی و شاهنامه اش رو برای اظهار برتری عجم بر عرب به کار ببری، خنده داره!

- چرا؟

- به دلیل اینکه اگر یک عرب اونجا نشسته باشه، بلافاصله می تونه جلد اول معتبرترین شاهنامه – شاهنامه ی چاپ مسکو - را باز کنه، و فقط از صفحه ی 18 تا 20 اون رو روخوانی کنه. اتفاقا برای خوندن اون صفحات، لهجه ی عربی مناسبتر هم هست.

هدایت که شروع به خندیدن کرده بود گفت:

- اون قسمتهای گفتار اندر ستایش... رو میگی؟

- بله. آغاز شاهنامه، بعد از ستایش خدا، ستایش خرد، آفرینش مردم، آفرینش ماه، و جزء همین ستایش ها، 31 بیت در ستایش پیغمبر اسلام، ابوبکر، عمر، عثمان، و علی یعنی چهار خلیفه ی اول است. خُب! سوال اینجاست که اونایی که از شاهنامه برای ضدیت با اعراب استفاده می کنند، تا حالا این 31 بیت رو نخوندن؟ یا خوندن و خودشونو به خریت می زنن تا بتونن از چند تا بیت گزینشی که سر و تهشون رو هم به دلخواه حذف و اضافه کردن استفاده کنند؟ اگر از من بپرسین، بهتون می گم که نه خیر! حضرات روشنفکر، به حساب این که شاهنامه آخرش خوشه، اولش رو نخوندن! نتیجه ی منطقی این که، اگر قرار بر این است که جناب فردوسی، نماد باشند، آن نمادینگی به دلیل ضدیت با اعراب نیست!

هدایت، دست زیر چانه، نگاهم می کرد. گفتم:

ء - اما اتفاقا درجامعه، فردوسی به یک دلیل دیگر هم تبدیل به نماد شده است و آن این اعتقاد است که فردوسی با شاهنامه اش زبان فارسی را زنده نگه داشته است یا اینکه به قول خودش عجم زنده کردم بدین پارسی ...

هدایت حرفم را قطع کرد و گفت:

- این که دیگه یک ادعای بسیار مضحکه! مگر این زبان رو فردوسی اختراع کرده؟ این زبان، زبان فارسی بوده، خیلی خُب!... یک آدم گردن کلفتِ پولداری، امیری، والی ای، شاهی، کسی، می بایست یک خانواده رو، مخارجش رو، مسکنش رو، خورد و خوراکش رو، پوشاکش رو برای مدت دوسال تامین کنه ، تا بتونه آخر سر صاحب یک نسخه شاهنامه بشه. که تازه، اون کسی که قدرت مالیش اجازه می داده چنین کاری بکنه، این رو برمی داشته میگذاشته رو طاقچه ی اتاقش، و در تمام عمر هم یک بار نگاهش نمی کرده. چه جوری عجم بدین پارسی زنده شده؟ مجموع نسخ خطی شاهنامه که توی تمام کتابخونه های دنیا در سرتاسر عالم پراکنده است، مگر چند نسخه است؟ فوقش سیصد نسخه دیگه!؟ یا دویست و پنجاه نسخه!؟ آیا میشود یک زبانی رو با دویست و پنجاه نسخه ای که هر کدومش نوشتنش دو سال طول میکشیده و... زنده کرد؟! اینا افسانه است واقعا! و فضلا سعی می کنن دل خودشون رو خوش بدارند با این مسائل...

- دقیقا همینی هست که گفتید... عرض من اینه که اگه کنکاش کنیم تا ببینیم چرا جناب فردوسی میان مردم یا فضلا، بزرگ است، نماد است، یا گران سنگ است، متوجه می شویم که یا می فرمایند ایشان ضد عرب بودند، یا اینکه ایشان عجم و فارسی رو زنده نگاه داشتند. این دو تا ادعا و دلیل بزرگی و گران سنگی هم که معلوم شد از بیخ اشتباه هستن!

هدایت گفت:

- یعنی اگر فرض کنیم که حتی فردوسی به صورت مطلق بزرگ باشد، در اینجا به قول ارسطو، یک اِریستیک وجود دارد. چون با مقدمات نادرست به نتیجه ی درست رسیدیم.

با بدجنسی گفتم:

- دقیقا همینه... پس می بینیم که در ادبیات، باز هم فلسفه است که به کمکمان می آید! بگذریم از این که اگر در مکتب راسیونالیسم لایب نیتس بحث کنیم، من از شاملو کمک می گیرم تا ثابت کنم حضرت فردوسی سنگشون همچین گرانِِ گران هم نیست!

بعد از درنگی گفتم:

- اما الان من بیشتر دلم می خواد که راجع به مولوی باهاتون صحبت کنم. چون که چند سالی میشه که مولوی اومده توی بورس. ما هم که نمی خواهیم اُمل باشیم پس میبایست با مد روز حرکت کنیم!

هدایت با خنده گفت:

- اگه می خوای بری سراغ مولوی، باید بگم تا صادق گوهرین بیاد. تا ببینم اون وقت کی جرات می کنه که بگه بالای چشم مولوی ابروست!

تاریخ کوتاه آینده...

2007-07-23T02:20:00.001-07:00

هدایت گفت:

- در فرانسه یک نویسنده ای شهره شده به اسم "ژاک آتالی". به تازگی کتابی در آورده است به نام "تاریخ کوتاه آینده"، که در آن به قول خودش مسیر جهان را در 60 سال آینده ترسیم کرده. معتقده که ظرف 20 تا 30 سال آینده امریکا به لقاء الله می پیونده. یعنی یک سرنوشتی شبیه همون چیزی که تو در مورد شوروی برای من تعریف کردی.

- عجب اسم اوریجینالی داره! این که "تاریخ" رو کنار "آینده" گذاشته ... پس ایشون هم با شما هم عقیده است که هیچ قدرتی دوام بیار نیست.

- این عقیده نیست! تاریخ این جوری حکم می کنه. کاریش هم نمی شه کرد. یک حکم پنج هزار ساله است! شوخی نیست که آدمیزاد جماعت بتونه عوضش کنه... نگاه کن: پنج هزار سال پیش قلب فرهنگی و اقتصادی دنیا از خاورمیانه قِل می خوره و میره مدیترانه. بعدش از سده ی چهاردهم، واسه ی چهار قرن بین مدیترانه و دریای شمال تاب می خوره تا بالاخره رضایت میده که بیفته تو بغل دریای شمال. در نهایت هم از اقیانوس اطلس گذشته تا رسیده به امریکا. به نظر تو، این "قلب هرجائی" هوسش فروکش کرده؟

- والله چی بگم؟!

- چیزی نمی خواد بگی! به جاش مغزتو به کار بنداز! اگه این مسیری رو که برایت تعریف کردم دنبال کنی، می بینی که این قلب داره به سمت اقیانوس آرام حرکت می کنه.

- یعنی از امریکا می ره اونجا؟

- من نمی تونم بگم که حکماً می ره اونجا. ولی ساده انگارانه است که خیال کنی همونجایی که الآن هست جا خوش می کنه. چه میدونم!! شاید دیگه اصلا فقط یک قلب نداشته باشیم. یعنی این طوری فرض کن که جهان به جای یک قلب، چند تا قلب شبیه امریکای فعلی داشته باشه، که اتفاقا سینرجی هم داشته باشند. تکنولوژی، یعنی همون چیزی که جنابعالی یک نمونه ی مبتذلشو به رخ من کشیدی، به این فرضیه ی چند قلب شدن جهان کمک می کنه.

- شما فکر میکنین آدمیزاد اون موقع مشغول چه کاریه؟

- ببین! آدمیزاد چه سالی رفته کره ی ماه؟

- سال 1969.

- خب! آدمیزاد سال 1969 رفته کره ی ماه. ولی من فکر نمی کنم تا به حال تونسته باشه این تکنولوژی عظیم را درست و حسابی واسه ی مصرف زمینی خودش بدوشه. احتمالا تا 50 یا 60 سال دیگه، وقت آدمیزاد صرف دوشیدن این تکنولوژی برای مصرف زمینی می شه.

- البته تا به امروز هم کم ندوشیدش. همین تلفن بی سیمی که بهتون نشون دادم نتیجه ی همین سفرهای فضایی بوده دیگه.

- بوده! ولی این همه اش نیست. نتیجه ی کار خیلی عظیم تر از این اسباب بازی ها خواهد بود.

- بعدش چی میشه؟ بیائیم و فرض کنیم که آدمیزاد تا 50 سال دیگه، این تکنولوژی رو واسه ی مصرف زمینی دوشیده باشه. بعدش؟

- بعدش منظومه ی شمسی واسه ی آدمیزاد زندون می شه. وقتش صرف گشتن به دنبال درب عقبی این زندون می شه.

صادق خان وارد می شوند!

2007-07-23T02:08:00.000-07:00

غروب جمعه 22 دی ماه 85، برف به غایت زیبایی در شمال تهران باریدن گرفته است. کنار پنجره مشغول مطالعه هستم که نگاهم به سمت کتابخانه ی مشرف به تخت منحرف می شود و روی ردیفی که مربوط به صادق هدایت است آرام میگیرد. ناخودآگاه عزم می کنم تا وارد ناکجا آباد خلسه ی خیالاتم شوم که...ء

استوانه ای فلزی، که جدار بیرونی آن مملو از قطرات آب و یخ است، کف و سقف اتاق را به یکدیگر متصل می کند و به تبع آن سرمای غریبی اتاق را در آغوش می کشد. تصویر کشیده شده ی خودم که به هیات مار درآمده است را لابلای قطرات آب روی دیواره ی صیقلی استوانه پیدا می کنم که چراغها به شدت شروع به نوسان می کنند و اتاق کاملا تاریک می شود. صدایی همانند صدای شکستن یک جسم سخت شنیده می شود و پس از آن نور به اتاق باز میگردد. ء

صادق هدایت، در حالی که چنگال بزرگی از پشت به یقه ی بارانی وی متصل می بود وسط اتاق ایستاده بود. نکته ای که نظرم را جلب کرد، دسته ی عینک هدایت بود که اثری از شکستگی در آن دیده نمی شد. (دسته ی عینک هدایت اواخر عمرش شکسته بود و آن را تعمیر نمی کرد، آشنایی با صادق هدایت، م. فرزانه) ء

با تعجب پرسیدم: ء

ء - صادق خان هدایت؟

ء - نه خیر! هادی صداقت! ء

ء - با شیطنت گفتم: ء

ء - صادق خان! هادی صداقت که نویسنده ی البعثة... بود!؟

ء - خیلی خوب! باشه! همون صادق هدایت! اون کتاب با اسم هادی صداقت دست مردمه؟

ء - والله من فقط با نام هادی صداقت دیدمش. ولی احتمالا همه می دونن اوریجینال کار خودتونه! ء

ء - الان چه سالیه؟ اینجا کجاست؟

ء - امروز 22 دی 1385 خورشیدیه. اینجا هم شمرونه. شما کجا می خواستین برین؟

با ناراحتی گفت : ء

ء - می خواستم یه سر به لاماسکوت و پرنده ی آبی بزنم. میدون فردوسی... ء

ء - فکر کنم یه 15 کیلومتری اشتباه کردین. ء

ء -"گوهر" داد و قال می کرد که این هنوز دقیق نیستا... ء

ء - خوب حتما چون ماشین زمانه، ماشین مکان که نیست! "گوهر" منظورتون غلامحسین ساعدیه؟

ء - بله! ء

ء - اونم پرلاشزه؟ همدیگرو میبینین؟

چنگال عظیم، به اندازه یک چنگال غذاخوری کوچک می شود. هدایت چنگال را از یقه ی کتش جدا می کند و داخل جیبش می گذارد. ء

پرسیدم: ء

ء - حالا چه طور شد تصمیم گرفتین با نام مستعار بیاین؟

ء - نمی خوام کسی سین جیمم کنه. ء

ء - ولی فکر میکنم مهمتر از اسمتون چهره تون بود. شما رو از چهره تون می شناسن! ء

با تعجب پرسید: ء

ء - مگر چهره ی من شهره شده؟

دست بردم زیر تخت و قاب بزرگی که عکس هدایت درونش بود را بیرون آوردم: ء

ء - چه جورم شهره شدین.

از روی صندلی بلند شدم و به وی تعارف کردم بنشیند. خودم روی تخت نشستم. ء

در حالیکه به کتابهای روی میزخیره شده بود لحظه ای درنگ کرد و سپس پرسید: ء

ء - چه خبر؟

فکر کردم که از فاصله ی آوریل 1951 میلادی تاکنون چه خبری می تواند برای هدایت از بقیه جالبتر باشد. بعد از یک دقیقه تاخیر با اعتماد به نفس گفتم: ء

ء - شوروی از بین رفت! ء

ء - یعنی توی جنگ شکست خورد؟

ء - نه! اصلا دیگه کشوری به اسم شوروی نداریم. ء

ء - پس چی داریم؟

ء - یه سری کشور کوچولو داریم که مدعی هستن استقلال دارن و شبها پلو رو با خورشت استقلال می خورن. آخر اسم همشون هم به الف و نون ختم می شه. ء

با خنده ادامه دادم: ء

ء - به جای شوروی هم یک کشوری هست به اسم روسیه، منتها نه اون روسیه ی تزاری. این روسیه ی فعلی تلویحا ادعا می کنه که من همون شوروی ام. ولی تنها هنرش اینه که هر سال یه سوپر میلیاردر کمپرادور به دنیا معرفی کنه. ء

منتظر بودم ببینم عکس العمل هدایت چیه. بعد از درنگی گفت: ء

ء - اگه درس تاریخت رو خوب می خوندی می دیدی که هیچ قدرتی ابدی نیست. ممکنه یه مقدار طول بکشه، ولی نهایتا کله پا میشه. شوروی هم یکیش. حالا این یکی یک کم زود کله پا شده. دلیلش هم روشنه. تو وقتی اساس کار رو بذاری رو نظرات یه سری ایدئولوژیست که اتفاقا اکثرشون دانشمندای ایده آلیست دوآتشه هم هستن، و بخوای تئوری هاشون رو روی مردم دهات پیاده کنی، نتیجه ای بهتر از این هم عایدت نمی شه. لزوما اون چیزی که روی ورق درست کار میکنه، توی اجتماع درست از آب درنمیاد. اونم توی اجتماعات عقب مونده. ء

با خنده ادامه داد: ء

ء - این خبرت رو که باید به ژنرال های عصر تزار میدادی تا بهت مشتلق بدن. دیگه چه خبر؟

همیشه برام جذاب بود تا عکس العمل هدایت رو وقتی غافلگیر میشه ببینم. بهترین فرصت نصیبم شده بود که در جواب "دیگه چه خبر" او کنجکاویم رو ارضا کنم. موبایلم رو برداشتم و جلوی صورت هدایت گرفتم و شماره ی یکی از آشنایان رو گرفتم. صدای موبایل رو بلند کردم تا هدایت بشنود و شروع به صحبت کردن کردم. وقتی که قطع کردم هدایت پرسید: ء

ء - این چه طور سیم نداره؟

ء - حالا سیمش به کنار، به این دقت کنین: ء

و موبایل شروع به پخش کردن موسیقی با صدای بلند کرد. ء

عکس العملی که منتظرش بودم، کم کم درچشمها و لبهای هدایت هویدا می شد. فکر کردم بهترین لحظه برای ثبت تعجب هدایت فرا رسیده است. برای همین با همان موبایل عکسی از وی گرفتم و عکس را بلافاصله روی کامپیوتر به هدایت نشان دادم. ء

هدایت همچنان متعجب بود. ظاهرا بیش از هرچیز وضوح و رنگهای زنده ی عکس نظرش را جلب کرده بود. حدود دو دقیقه در سکوت گذشت. در عین حال که دلم از متعجب کردن هدایت غنج می زد، خودم را برای پاسخ کوبنده ی او آماده می کردم. ء

هدایت گفت: ء

ء - اگر دقیق نگاه کنی میبینی که این اسباب بازیها از مسافرت آدمیزاد به فضا عجیبتر نیست. اصلا چرا راه دور بریم، همین هواپیما! من به تو قول میدم اکثر کسانی که سوار هواپیما می شن، از نفهمیشونه! چون تاحالا با خودشون فکر نکردن که چه وزنی داره بلند میشه! اگر فکرشون به اینجا می رسید، هرگز حاضر نمی شدن سوارهواپیما بشن. نهایتا میرسیم به اون اصل که توی این دنیا در مورد هر موضوعی اگه نفهمتر باشی راحتتری. حتی راحتتر سوار هواپیما می شی. ء

هدایت ادامه داد: ء

ء - شیطنت بس است! بلند شو بریم! ء

ء - کجا؟

ء - میدون فردوسی! ء

ء - الهی من تصدقتون برم! الان وضعیت طوریه که اگه بریم بیرون، بعد از یک ساعت با عصبانیت آمیخته به بهتی که تاحالا تجربه اش نکردین سوار ماشینتون می شین و برمیگردین پرلاشز. از رستوران پرنده ی آبی و بار لاماسکوت هم خبری نیست. جاشون یه داروخانه ی بزرگ ساختن. تنها تغییرقابل ذکری که میدون فردوسی کرده اینه که اون متکا رو از پشت مجسمه ی فردوسی برداشتن و سرپاش کردن. همین! خیلی بهتر خواهد بود اگه قبول کنید همینجا باشین. راستی بالاخره معلوم نشد که "پرنده ی آبی" رنگش آبیست یا اهل آبست؟

تقدیم نومچه

2007-05-20T05:21:00.000-07:00

ای خوانندگان معظم و گرامی
ما این معلومات مستطاب را
،با کمال احترام، دو دستی
:تقدیم می کنیم به
!خودمون
آرش و صادق

صادق خان اینجا هستند!

2007-05-20T05:13:00.000-07:00

صادق هدایت به ماشین زمانی که شرحش را در بوف کور داده بود دست پیدا کرده است. وی سوار بر آن ماشین، پرلاشز را به قصد میدان فردوسی ترک کرده است تا دیداری از بار لاماسکوت، رستوران پرنده ی آبی و کافه نادری داشته باشد.
اما چند کیلومتر اشتباه ماشین زمان در جهت یابی، سبب می شود تا هدایت به جای میدان فردوسی در اتاق من فرود بیاید و این فرصت برایم فراهم شود تا در باب مسائل مختلف با وی گفتگو کنم که متن آنها به تدریج و به تفکیک موضوع آورده خواهند شد.
به دلیل اهمیت بخش ماقبل پایانی گفتگو، این بخش پیشتر از سایر بخشها آورده شده است:

از هدایت پرسیدم:
- اما به نظر شما چه کار کنم تا کسی جرات نکنه که حتی توی پس پشت اندرونی ذهنش هم راجع به حرفهای من و شما نظر بده؟ ببین، مثلا همون بوف کور یک شاهد زنده است. پنج شش بار توش داد زدی که بابا! والله به خدا، من دارم واسه ی خودم می نویسم! یا حداکثر واسه ی سایه ام می نویسم! ولی می بینی که اثر نکرده و باز هم رجاله و غیر رجاله ها اومدن راجع به شما و بوف کورتون کاغذ سیاه کردن و به قول خودشون تحلیلت کردن. من چی کار کنم که کسی تحلیلم نکنه؟

- جل الخالق! تو هم به اصل ایرانیت برگشتی؟

- چطور مگر؟

- ظاهر سازی! پر مدعایی! به دلت افتاده که می خوای بوف کور بنویسی؟

خندیدم:
- نه والله! ولی بحث اینه که چون هیچ کس حاضر نیست کتاب منو چاپ کنه، مجبورم توی تابلوی اعلانات بنویسمش. وقتی هم که توی تابلوی اعلانات بنویسی، ممکنه کسایی دست خطتو بخونن که از اونایی که بوف کور شما رو نقد کردن بی حوصله تر باشن، اون وقت منو بی رحمانه تر تحلیل می کنن!

- اصولا این همیشه یه مرض مسری بوده! دلت می خواد بنویسی، ولی می خوای خوانندش رو هم خودت انتخاب کنی! دلت می خواد کتابت چاپ بشه، ولی کسی نخونش! ظاهرا هنوز هم درمان نشده. اما تو، بیا و فحش بده. مثلا اول معلوماتت بگو: ... کسی که من و معلوماتمو پیش خودش تحلیل کنه...

- ماشالله هموز هم خوب فحش ریخت و پاش می کنید.

- اگر کتابهای فروید را سرسری نمی خواندی میدیدی که فحش یکی از اصول اکی لیبر (تعادل) آدمیزاد است. اگر فحش نباشد، آدم دق میکند. هر زبانی که فحش مند است، دق و دل مردمش بیشتر است. از تعداد فحش و نوع فحش هر زبانی میشود از اوضاع مردمی که در آن ناحیه هستند سر در آورد. رابطه ی بینشان را کشف کرد. زبان فارسی اگر هیچ چیز نداشته باشد، فحش آبدار زیاد دارد.

هدایت که گویا متوجه چشمهای گرد شده ی من شده بود، بدون وقفه از حالت جدی در آمد:
- ما که سر این ثروت عظیم نشسته ایم چرا ولخرجی نکنیم؟ هان دوست عزیزم؟ شما را چه می شود؟ دیگر یک چس فحش هم به ما نمی توانی ببینی؟ بله! ایمایه اینجوری هستیم. میخوای بخوای، نمیخوای نخوای! موجودی هستیم فحشمند و تا دلمان می خواهد فحش ریخت و پاش میکنیم تا همگان عبرت بگیرند. تو هم بریز و بپاش!

- اتفاقا خودم فکر میکردم که همین کارو بکنم. فکر می کردم که علویه خانم شما رو بذارم جلوم و فحشاشو همینجور پیشکی نثار منتقدین بالقوه بکنم. اما گرفتاری اینه که ما علاوه بر اینکه هممون روانشناسهای خوبی هستیم، سینه چاک فرهنگ و ادب مام میهن هم هستیم! اصلا بند نافمون رو با فرهنگ و ادب بریدن! کباب کوبیده رو می زنیم تو ماست موسیر و نوش جان می کنیم، بعد به جای باد گلو، داد فرهنگ و ادب سر میدیم. فکر کنم اگه فحش بدم، همون اول کار به جرم بی عفتی به فرهنگ و ادب اعدام انقلابی بشم.

هدایت که مشغول فکر کردن بود بعد از درنگی به خنده گفت:
- خُب! پس چه کار کنیم که نه تو و معلوماتت رو تحلیل کنن، و نه به فرهنگ جُلوکباب بی عفتی بشه؟ (هدایت به چلوکباب می گفت "جُلوکباب"!، م. فرزانه، آشنایی با صادق هدایت). چطوره که بیای و اول معلوماتی که صادر میکنی یک "تقدیم نومچه" بنویسی!

- تقدیم نومچه مثل همون که شما و م. فرزاد اول وغ وغ ساهاب نوشتین؟

- آره! عین همون.

- این به قول خودتون واقعا اوریجیناله! اتفاقا من تاحالا ندیدم که کسی وغ وغ ساهاب رو نقد کرده باشه. احتمالا به خاطر همون تقدیم نومچه ی اولشه!